تهدید لامپ‌های کم‌ مصرف برای انسان و محیط زیست

لامپ‌های کم‌مصرف یا لامپ‌های مهتابی فشرده که نام تجاری و بین‌المللی آن (CFL (Compact Fluorescent lamps است در دسته لامپ‌های فلورسنت قرار می‌گیرند. این لامپ‌ها علاوه بر محاسنی که دارند، به طور قابل توجهی زیان‌آور هستند و این زیان بیشتر متوجه طبیعت خواهد شد.

امروزه لامپ‌های مهتابی فشرده یا همان لامپ‌های کم‌مصرف به دلیل داشتن نور سفید، تولید گرمای کمتر و مصرف انرژی کمتر در مقایسه با لامپ‌های رشته‌ای کاربرد فراوانی در منازل، ادارات، فروشگاه‌ها و سایر اماکن دارند. چرا که مصرف‌کنندگان به دنبال مصرف کمتر انرژی با بازدهی بالا هستند. اما کمتر به زیان‌های این لامپ‌ها فکر می‌کنیم.

حباب لامپ‌های کم‌مصرف دارای جیوه اندک هستند ولی همین جیوه اندک می‌تواند مشکلات فراوانی را پدید آورد.

حال اگر این لامپ‌ها دورریخته و بر اثر شرایطی شکسته شوند، محتویات آن وارد طبیعت می‌شود. لامپ‌های کم‌مصرف همانند لامپ‌های مهتابی لوله‌ای شکل حاوی مقدار کمی جیوه در حدود 5 میلی‌گرم هستند که این جیوه به منظور تولید نورسفید در این گونه لامپ‌ها به کار می‌روند. جیوه فلز سنگینی است که در دمای متعارف به حالت مایع است، این ماده لغزنده اگر بر روی زمین ریخته شود به صورت گوی‌های ریز پخش می‌شود. جیوه دارای بخارات سمی است. در صورتی که لامپ کم‌مصرفی در طبیعت رها شود و این لامپ بر اثر ضربه‌ای بشکند، جیوه به صورت بخار رها می‌شود و یا به صورت پودرهای ریز درون خاک فرو می‌رود و یا در درون آب‌ها رسوب می‌کند. بخارات سمی جیوه ناشی از شکستن لامپ‌های کم‌مصرف به حدی است که موجب مسمومیت حیوانات اعم از پرندگان، خزندگان، پستانداران و حشرات می‌شود. این بخارات بر روی گیاهان تأثیر قابل توجهی دارد.

نفوذ پودرهای جیوه به درون خاک موجب نابودی تمامی ارگانیسم‌های زندة خاک تا شعاع چند ده متر می‌شود و اگر بارانی ببارد و این مواد بر روی زمین جاری شوند در نواحی دیگر نیز تأثیر می‌گذارند و در نهایت ممکن است که این مواد سمی وارد رودخانه‌ها و دریاها شوند که از آن به بعد برای همیشه یک ماده سمّی در چرخه‌های زیستی باقی می‌مانند. حال اگر این جیوه‌ها در منافذ خاک وجود داشته باشند و آب باران این مواد را همراه خود به سفره‌های زیرزمینی ببرد، فاجعه‌ای دیگر به وجود خواهد آمد. سفره‌های زیرزمینی یکی از منابع تأمین آب آشامیدنی برای انسان‌ها و حیوانات اند که اگر آلوده به این مواد سمی باشند موجب انتقال این مواد به بدن موجودات زنده می‌شوند و در نهایت ما انسان‌ها نیز در این چرخه مواد سمّی شریک خواهیم بود. اگر لامپ‌ کم‌مصرف که حاوی جیوه هستند، درون خانه‌ای بشکند، باعث آلودگی ساکنان آن خانه خواهد شد به ویژه کودکان که در برابر این مواد حساس هستند و نیز مغز جنین مادران باردار نیز ممکن است بر اثر این آلودگی آسیب ببیند. بخارات سمّی جیوه برای اعصاب و مغز بسیار مشکل‌آفرین هستند. جیوه به صورت بخار می‌تواند استنشاق شود و یا به صورت پودرهای ریز درون فرش و پوشاک قرار گیرد و باعث مسمومیت‌های تنفسی و یا التهاب‌های پوستی گردد و اگر از طریق گوارش به بدن راه یابد، بازهم موجب مسمومیت می‌شود. حال باید دید که اگر این جیوه‌ها در درون طبیعت به مقدار انبوه رها شوند چه اتفاقی برای موجودات زنده خواهد افتاد. با کمال تأسف در ایران هیچ‌گونه اقدامی برای بازیافت این لامپ‌ها نمی‌شود و فقط تبلیغ برای مصرف آنها صورت می‌گیرد و هیچ‌گاه نشده است که در کنار تبلیغ برای استفاده از این لامپ‌ها، توصیه‌هایی نیز ارائه شود که این لامپ‌ها را در طبیعت رها نکنید و یا همراه با سایر زباله‌ها دور ریخته نشوند. در اکثر کشورهای پیشرفته در کنار تولید و فروش این لامپ‌ها ترتیبی برای بازیافت این لامپ‌ها و جلوگیری از وارد شدن آنها به طبیعت صورت می‌گیرد. به طوری که برخی از شرکت‌ها در کنار تولید پیشنهاد می‌کنند که فروشگاه‌ها به طور رایگان لامپ‌های کم‌مصرف سوخته را پس بگیرند. در بیشتر کشورها ظروف شیشه‌ای را برای جمع کردن لامپ‌های کم‌مصرف و بلااستفاده در کنار زباله‌دانی‌ها به طور اختصاصی در نظر گرفته‌اند که برای نگهداری و بازیافت این لامپ‌ها مفید هستند.

باقی‌مانده جیوة تقطیر شده به صورت پودر فسفری است که این پودر آسیب جدی به ارگانیسم‌های زندة خاک و به ویژه آبزیان وارد می‌کند. بر طبق پژوهش‌های به عمل آمده توسط مؤسسة Lamparc انگلستان، جیوة موجود در یک لامپ کم‌مصرف می‌تواند تا 30 هزار لیتر آب را به سطح آلودگی بالا برساند. جیوه زمانی که وارد بدن یک موجود زنده می‌شود فوراً جذب سلول‌ها شده و دائماً در چرخة طبیعت شرکت می‌کند. در حال حاضر پژوهش‌های فراوانی در زمینه بازیافت و نابودی این لامپ‌ها در جهان انجام می‌شود و زمانی ایده‌های جدیدی ارائه می‌شود که امید می‌رود در کشور ما نیز راه‌حلی برای این مشکلات فراهم شود تا ضربة مهلک و غیرقابل جبرانی به محیط‌زیست وارد نگردد و آن اندازه از اکوسیستم باقی مانده و نیمه‌سالم را از نابودی حفظ کنیم.

مرتضی جوهری

برگرفته از ویژه نامه روزنامه اطلاعات

/ 0 نظر / 35 بازدید