نوبت کاری

مقدمه:

تعداد زیادی از کارخانجات بیشتر از 8 ساعت در طول روز، در یک، دو یا سه شیفت کار می کنند. اکثر کارگران در شیفت بعدازظهر برای جبران کارشان در آن زمان کاری، حقوق بیشتری دریافت می کنند. نوبت کاری و اضافه کاری برای استفاده بهینه از منابع موجود در صنعت دایر گردیده است و هدف مدیران برای رسیدن به تولیدات بیشتر در یک صنعت را سرعت می بخشد.

کمپانیهای مختلف ماهیت های تجاری مختلفی( از نظر شرایط کاری، تولیدات و تعداد کارگران ) دارند و این دلیل مهمی برای توسعه سیستم های نوبت کاری مختلف می باشد. در این سیستمها مشکلات زیادی مطرح می گردد، مانند عدم هماهنگی بین کار و کارگران و دوره استراحت آنها، مشکلات اجتماعی، زندگی خانوادگی، عوامل مهم دیگری که سیستم شیفتی را مشکلتر کرده است: مدت زمان کار، دوره استراحت و مرخصی ها می باشد. همچنین وقتی که فعالیتها بطور مداوم برای 24 ساعت در یک روز و همچنین در همه سال صرفنظر از تعطیلات آخر هفته و جشن ها می باشد، این مساله حادتر می شود.

 

ILO در سال 1978 کاربرد سه نوع نوبت کاری را توصیه کرده است:

1-      سیستم غیر مداوم

2-      سیستم نیمه مداوم

3-      سیستم مداوم و متوالی

 

در این سیستم ها شیفتها در دو کلاس عمومی تقسیم می شود که شامل شیفتهای ثابت یا پایدار و شیفتهای چرخشی یا متناوب می باشد. همچنین دو روش عمومی و با تجربه از چرخش شیفتهای 8 ساعته که مخصوص کشورهای اروپایی است توصیه می شود که شامل موارد زیر است:

 

 

 

 

1-      چرخش continental ( 2-2-3 )

 

 

شنبه

یکشنبه

دوشنبه

سه شنبه

چهارشنبه

پنج شنبه

جمعه

هفته اول

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

شب کار

هفته دوم

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

هفته سوم

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

صبح کار

هفته چهارم

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

استراحت

 

 

 

 

 

2-      چرخش metropolitan ( 2-2-2 )

 

 

شنبه

یکشنبه

دوشنبه

سه شنبه

چهارشنبه

پنج شنبه

جمعه

هفته اول

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

هفته دوم

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

هفته سوم

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

هفته4

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

هفته پنجم

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

هفته ششم

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

هفته هفتم

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

هفته هشتم

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

 

تاثیرات نوبت کاری بر کارگران:

 

تاثیرات مختلفی بر روی کارگران به اثبات رسیده است. از جمله بهم خوردن کمیت و کیفیت خواب بعلت اختلال در سیستم های عصبی و گوارشی، تاثیر بر رفتار کارگران، که این واکنشها به نوع فشارهای خانوادگی و اجتماعی وابسته است. همچنین تاثیرات نوبت کاری بر ریتم سیرکادین و واکنشهای فیزیولوژیکی و سلامتی و انجام کارها و شرایط خانوادگی و اجتماعی کارگران به اثبات رسیده است. ریتم سیرکادین یا روزانه، فعالیتهای متعدد درونی مشترک و وابسته به هم در یک فرد می باشد که برای تطبیق فرد با تغییرات زمانی در طول 24 ساعت از یک روز انجام می شود و پایه های فیزیولوژیکی و روانشناسی را برای سیکل های منظم روزانه خواب و بیداری آماده می سازد و شامل میزان دمای بدن، فشار خون، ضربان قلب، میزان متابولیسم، واکنشهای شیمیایی و ترشح هورمونها می باشد. این ریتمها یک همبستگی با تغییر در فاکتورهای محیطی مانندروشنایی روز و یا تاریکی شب و افزایش گرما از خود نشان می دهد

نوبت کاری ریتم سیرکادین یا ساعت بیولوژیکی بدن انسان را بهم می زند. این اختلال موجب ناراحتی معده و کمبود خواب و بی نظمی های عصبی و گوارشی می شود. سابقه بیماری های خاص بین کارگران شیفتی و غیر شیفتی ممکن است متفاوت نباشد اما مدت زمان بیماری در کارگران شیفتی ممکن است بیشتر باشد. مشخص شده است که کارگران شیفتی در مقایسه با کارگران غیر شیفتی دوره های خواب و چرت طولانی تری دارند که این افزایش زمان خواب، جبرانی برای کمبود خواب در طول نوبت کاری میباشد
می باشد.

 

تاثیرات فیزیولوژیکی نوبت کاری:

اوقات سخت و نا آرام ممکن است موجب پریشانی خیال، خستگی، آزردگی در کارگران و در نتیجه باعث افزایش نرخ حوادث شود.

تاثیرات نوبت کاری بر فاکتورهای خانوادگی و اجتماعی:

اختلال در انجام سرگرمی ها، فعالیتهای گروهی و شرکت در جامعه از تاثیرات نوبت کاری است و معمولا لازمه چنین فعالیتهایی مشارکت منظم می باشد که با برنامه های همیشگی نوبت کاری بهم می خورند. یک کارگر شیفت که نمی تواند در چنین فعالیتهایی بطور منظم حضور داشته باشد به راحتی این حس را در خود ایجاد می کند که از گروه اجتماعی دور افتاده است.

تاثیرات نوبت کاری بر عملکرد کارگر:

تحقیقی که در اروپا و امریکا بعمل آمده است نشان می دهد که نوبت کاری می تواند به روشهای مختلف عملکرد کارگر را تحت تاثیر قرار دهد. با این وجود، این تاثیرات، تاثیرات ثانویه محسوب می شوند. عملکرد در سیستم نوبت کار از مجموعه عوامل زیر تاثیر می پذیرد:

1-      نوع کار: لازمه کارهای ذهنی دشوار صبر و هوشیاری است. کارگران شیفتی کمبودی را در هر دو ایجاد می کنند.

2-      نوع سیستم شیفتی: اختلال در ریتم شبانه روزی  می تواند آسیبی به فعالیتهای ذهنی و فیزیکی کارگر بوجود آورد.

3-      نوع کارگر: برای مثال کارگران پیرتر توانایی کمتری در تثبیت ریتم شبانه روزی خود دارند.

4-      کارگران در شیفت روز کارآمدتر از شیفت شب هستند.

5-      کارگران در شیفت روز اشتباهات کمتر کرده و حوادث کمتری می آفرینند.

6-      هوشیاری کارگران در طی شیفت شب کاهش می یابد.

 

دستورالعمل های کار نوبتی:

دستورالعمل هایی که کم و بیش در جهت کمک به کارگران شیفتی برای کنار آمدن با مشکلات شیفتی توصیه شده است:

ý     قبل از پایان شیفت صبح، در طی شیفت شب غذای گرم میل کنند.

ý     آنها باید وقتی را به خواب اختصاص دهند. این زمان باید منظم و از قبل پیش بینی شده و عاری از تعهدات باشد. این زمان مورد نظر برای کارگران شیفت شب باید تا جایی که امکان دارد بعد از شیفت کاری باشد.

ý     کارگران شیفت کار باید 7 ساعت مداوم در رختخواب باشند.( حتی اگر در کل این زمان خواب به چشمانشان نیاید )

 

 

معمولا لازم است کارگران شیفت شب بیشتر از کارگران شیفت روز بخوابند و این به دو دلیل است:

1-      زمان طولانی تری لازم است که کارگران شیفت شب به خواب روند.

2-      کارگران شیفت شب معمولا خواب سبک تری دارند.

نشانه هایی که ذکر می شود بیانگر کمبود تطبیق با سیستم نوبت کاری و لزوم توجه خاص به این امر
می باشد:

1-      کاهش وزن

2-      ناراحتی های عصبی

3-      اختلالات گوارشی

4-      اختلالات تنفسی

5-      خستگی بعلت نور کم محیط کار

کارگران شیفت کار باید برخی از نرمش ها را حداقل دو بار در هفته انجام دهند.از سیگار کشیدن خودداری کنند و یا حداقل میزان آن را کم کنند.

همچنین باید از استفاده قرص های خواب آور خودداری کنند، استفاده بیش از حد این قرص ها توسط برخی از کارگران گزارش شده است.کارگران شیفت کار نباید از الکل بعنوان آرام بخش استفاده کنند.الکل سبب اختلالات بیشتر در خواب می شود.

طول مدت شیفت کاری نباید بیشتر از 8 ساعت باشد. هر شیفت روز باید بدنبال حداقل 24 ساعت وقت آزاد باشد و هر شیفت شب با حداقل بعداز 3 روز بیکاری متوالی باششد. امکانات فعالیتهای بدنی از جمله ورزش باید فراهم شود.مخصوصا برای کارگران شیفت شب موسیقی ملایم و ریتمیک مفید خواهد بود.

 

/ 0 نظر / 6 بازدید