نقش ایمنی در صنعت

نوبت کاری
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۸:٤٦ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ٦ امرداد ۱۳٩٠
 

مقدمه:

تعداد زیادی از کارخانجات بیشتر از 8 ساعت در طول روز، در یک، دو یا سه شیفت کار می کنند. اکثر کارگران در شیفت بعدازظهر برای جبران کارشان در آن زمان کاری، حقوق بیشتری دریافت می کنند. نوبت کاری و اضافه کاری برای استفاده بهینه از منابع موجود در صنعت دایر گردیده است و هدف مدیران برای رسیدن به تولیدات بیشتر در یک صنعت را سرعت می بخشد.

کمپانیهای مختلف ماهیت های تجاری مختلفی( از نظر شرایط کاری، تولیدات و تعداد کارگران ) دارند و این دلیل مهمی برای توسعه سیستم های نوبت کاری مختلف می باشد. در این سیستمها مشکلات زیادی مطرح می گردد، مانند عدم هماهنگی بین کار و کارگران و دوره استراحت آنها، مشکلات اجتماعی، زندگی خانوادگی، عوامل مهم دیگری که سیستم شیفتی را مشکلتر کرده است: مدت زمان کار، دوره استراحت و مرخصی ها می باشد. همچنین وقتی که فعالیتها بطور مداوم برای 24 ساعت در یک روز و همچنین در همه سال صرفنظر از تعطیلات آخر هفته و جشن ها می باشد، این مساله حادتر می شود.

 

ILO در سال 1978 کاربرد سه نوع نوبت کاری را توصیه کرده است:

1-      سیستم غیر مداوم

2-      سیستم نیمه مداوم

3-      سیستم مداوم و متوالی

 

در این سیستم ها شیفتها در دو کلاس عمومی تقسیم می شود که شامل شیفتهای ثابت یا پایدار و شیفتهای چرخشی یا متناوب می باشد. همچنین دو روش عمومی و با تجربه از چرخش شیفتهای 8 ساعته که مخصوص کشورهای اروپایی است توصیه می شود که شامل موارد زیر است:

 

 

 

 

1-      چرخش continental ( 2-2-3 )

 

 

شنبه

یکشنبه

دوشنبه

سه شنبه

چهارشنبه

پنج شنبه

جمعه

هفته اول

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

شب کار

هفته دوم

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

هفته سوم

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

صبح کار

هفته چهارم

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

استراحت

 

 

 

 

 

2-      چرخش metropolitan ( 2-2-2 )

 

 

شنبه

یکشنبه

دوشنبه

سه شنبه

چهارشنبه

پنج شنبه

جمعه

هفته اول

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

هفته دوم

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

هفته سوم

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

هفته4

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

هفته پنجم

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

هفته ششم

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

هفته هفتم

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

هفته هشتم

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

 

تاثیرات نوبت کاری بر کارگران:

 

تاثیرات مختلفی بر روی کارگران به اثبات رسیده است. از جمله بهم خوردن کمیت و کیفیت خواب بعلت اختلال در سیستم های عصبی و گوارشی، تاثیر بر رفتار کارگران، که این واکنشها به نوع فشارهای خانوادگی و اجتماعی وابسته است. همچنین تاثیرات نوبت کاری بر ریتم سیرکادین و واکنشهای فیزیولوژیکی و سلامتی و انجام کارها و شرایط خانوادگی و اجتماعی کارگران به اثبات رسیده است. ریتم سیرکادین یا روزانه، فعالیتهای متعدد درونی مشترک و وابسته به هم در یک فرد می باشد که برای تطبیق فرد با تغییرات زمانی در طول 24 ساعت از یک روز انجام می شود و پایه های فیزیولوژیکی و روانشناسی را برای سیکل های منظم روزانه خواب و بیداری آماده می سازد و شامل میزان دمای بدن، فشار خون، ضربان قلب، میزان متابولیسم، واکنشهای شیمیایی و ترشح هورمونها می باشد. این ریتمها یک همبستگی با تغییر در فاکتورهای محیطی مانندروشنایی روز و یا تاریکی شب و افزایش گرما از خود نشان می دهد

نوبت کاری ریتم سیرکادین یا ساعت بیولوژیکی بدن انسان را بهم می زند. این اختلال موجب ناراحتی معده و کمبود خواب و بی نظمی های عصبی و گوارشی می شود. سابقه بیماری های خاص بین کارگران شیفتی و غیر شیفتی ممکن است متفاوت نباشد اما مدت زمان بیماری در کارگران شیفتی ممکن است بیشتر باشد. مشخص شده است که کارگران شیفتی در مقایسه با کارگران غیر شیفتی دوره های خواب و چرت طولانی تری دارند که این افزایش زمان خواب، جبرانی برای کمبود خواب در طول نوبت کاری میباشد
می باشد.

 

تاثیرات فیزیولوژیکی نوبت کاری:

اوقات سخت و نا آرام ممکن است موجب پریشانی خیال، خستگی، آزردگی در کارگران و در نتیجه باعث افزایش نرخ حوادث شود.

تاثیرات نوبت کاری بر فاکتورهای خانوادگی و اجتماعی:

اختلال در انجام سرگرمی ها، فعالیتهای گروهی و شرکت در جامعه از تاثیرات نوبت کاری است و معمولا لازمه چنین فعالیتهایی مشارکت منظم می باشد که با برنامه های همیشگی نوبت کاری بهم می خورند. یک کارگر شیفت که نمی تواند در چنین فعالیتهایی بطور منظم حضور داشته باشد به راحتی این حس را در خود ایجاد می کند که از گروه اجتماعی دور افتاده است.

تاثیرات نوبت کاری بر عملکرد کارگر:

تحقیقی که در اروپا و امریکا بعمل آمده است نشان می دهد که نوبت کاری می تواند به روشهای مختلف عملکرد کارگر را تحت تاثیر قرار دهد. با این وجود، این تاثیرات، تاثیرات ثانویه محسوب می شوند. عملکرد در سیستم نوبت کار از مجموعه عوامل زیر تاثیر می پذیرد:

1-      نوع کار: لازمه کارهای ذهنی دشوار صبر و هوشیاری است. کارگران شیفتی کمبودی را در هر دو ایجاد می کنند.

2-      نوع سیستم شیفتی: اختلال در ریتم شبانه روزی  می تواند آسیبی به فعالیتهای ذهنی و فیزیکی کارگر بوجود آورد.

3-      نوع کارگر: برای مثال کارگران پیرتر توانایی کمتری در تثبیت ریتم شبانه روزی خود دارند.

4-      کارگران در شیفت روز کارآمدتر از شیفت شب هستند.

5-      کارگران در شیفت روز اشتباهات کمتر کرده و حوادث کمتری می آفرینند.

6-      هوشیاری کارگران در طی شیفت شب کاهش می یابد.

 

دستورالعمل های کار نوبتی:

دستورالعمل هایی که کم و بیش در جهت کمک به کارگران شیفتی برای کنار آمدن با مشکلات شیفتی توصیه شده است:

ý     قبل از پایان شیفت صبح، در طی شیفت شب غذای گرم میل کنند.

ý     آنها باید وقتی را به خواب اختصاص دهند. این زمان باید منظم و از قبل پیش بینی شده و عاری از تعهدات باشد. این زمان مورد نظر برای کارگران شیفت شب باید تا جایی که امکان دارد بعد از شیفت کاری باشد.

ý     کارگران شیفت کار باید 7 ساعت مداوم در رختخواب باشند.( حتی اگر در کل این زمان خواب به چشمانشان نیاید )

 

 

معمولا لازم است کارگران شیفت شب بیشتر از کارگران شیفت روز بخوابند و این به دو دلیل است:

1-      زمان طولانی تری لازم است که کارگران شیفت شب به خواب روند.

2-      کارگران شیفت شب معمولا خواب سبک تری دارند.

نشانه هایی که ذکر می شود بیانگر کمبود تطبیق با سیستم نوبت کاری و لزوم توجه خاص به این امر
می باشد:

1-      کاهش وزن

2-      ناراحتی های عصبی

3-      اختلالات گوارشی

4-      اختلالات تنفسی

5-      خستگی بعلت نور کم محیط کار

کارگران شیفت کار باید برخی از نرمش ها را حداقل دو بار در هفته انجام دهند.از سیگار کشیدن خودداری کنند و یا حداقل میزان آن را کم کنند.

همچنین باید از استفاده قرص های خواب آور خودداری کنند، استفاده بیش از حد این قرص ها توسط برخی از کارگران گزارش شده است.کارگران شیفت کار نباید از الکل بعنوان آرام بخش استفاده کنند.الکل سبب اختلالات بیشتر در خواب می شود.

طول مدت شیفت کاری نباید بیشتر از 8 ساعت باشد. هر شیفت روز باید بدنبال حداقل 24 ساعت وقت آزاد باشد و هر شیفت شب با حداقل بعداز 3 روز بیکاری متوالی باششد. امکانات فعالیتهای بدنی از جمله ورزش باید فراهم شود.مخصوصا برای کارگران شیفت شب موسیقی ملایم و ریتمیک مفید خواهد بود.

 


 
 
راههای کاهش تنش در شیفت های کاری
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۱٢:۱٥ ‎ب.ظ روز شنبه ٦ شهریور ۱۳۸٩
 

مشاهده یادداشت خصوصی


 
 
نوبت کاری و مشکلات کارکنان
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۸:٠۸ ‎ب.ظ روز جمعه ٧ خرداد ۱۳۸٩
 

مشاهده یادداشت خصوصی


 
 
دانلود کتاب مدیریت نوبت کاری (راهنمایی در مورد ایمنی و بهداشت)
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۱۱:۳٤ ‎ق.ظ روز یکشنبه ۱٠ آبان ۱۳۸۸
 

مشاهده یادداشت خصوصی


 
 
نوبت کاری
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۱۱:۳٤ ‎ق.ظ روز دوشنبه ٢۸ اردیبهشت ۱۳۸۸
 

مقدمه:

تعداد زیادی از کارخانجات بیشتر از 8 ساعت در طول روز، در یک، دو یا سه شیفت کار می کنند. اکثر کارگران در شیفت بعدازظهر برای جبران کارشان در آن زمان کاری، حقوق بیشتری دریافت می کنند. نوبت کاری و اضافه کاری برای استفاده بهینه از منابع موجود در صنعت دایر گردیده است و هدف مدیران برای رسیدن به تولیدات بیشتر در یک صنعت را سرعت می بخشد. کمپانیهای مختلف ماهیت های تجاری مختلفی( از نظر شرایط کاری، تولیدات و تعداد کارگران ) دارند و این دلیل مهمی برای توسعه سیستم های نوبت کاری مختلف می باشد. در این سیستمها مشکلات زیادی مطرح می گردد، مانند عدم هماهنگی بین کار و کارگران و دوره استراحت آنها، مشکلات اجتماعی، زندگی خانوادگی، عوامل مهم دیگری که سیستم شیفتی را مشکلتر کرده است: مدت زمان کار، دوره استراحت و مرخصی ها می باشد. همچنین وقتی که فعالیتها بطور مداوم برای 24 ساعت در یک روز و همچنین در همه سال صرفنظر از تعطیلات آخر هفته و جشن ها می باشد، این مساله حادتر می شود.

ILO در سال 1978 کاربرد سه نوع نوبت کاری را توصیه کرده است:

1-      سیستم غیر مداوم

2-      سیستم نیمه مداوم

3-      سیستم مداوم و متوالی

در این سیستم ها شیفتها در دو کلاس عمومی تقسیم می شود که شامل شیفتهای ثابت یا پایدار و شیفتهای چرخشی یا متناوب می باشد. همچنین دو روش عمومی و با تجربه از چرخش شیفتهای 8 ساعته که مخصوص کشورهای اروپایی است توصیه می شود که شامل موارد زیر است:

 

 

 

 

1-    چرخش continental ( 2-2-3 )

 

شنبه

یکشنبه

دوشنبه

سه شنبه

چهارشنبه

پنج شنبه

جمعه

هفته اول

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

شب کار

هفته دوم

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

هفته سوم

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

صبح کار

هفته چهارم

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

استراحت

 

 

 

 

 

2-    چرخش metropolitan ( 2-2-2 )

 

شنبه

یکشنبه

دوشنبه

سه شنبه

چهارشنبه

پنج شنبه

جمعه

هفته اول

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

هفته دوم

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

هفته سوم

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

هفته چهارم

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

هفته پنجم

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

هفته ششم

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

صبح کار

هفته هفتم

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

صبح کار

هفته هشتم

صبح کار

بعدازظهرکار

بعدازظهرکار

شب کار

شب کار

استراحت

استراحت

 

تاثیرات نوبت کاری بر کارگران:

تاثیرات مختلفی بر روی کارگران به اثبات رسیده است. از جمله بهم خوردن کمیت و کیفیت خواب بعلت اختلال در سیستم های عصبی و گوارشی، تاثیر بر رفتار کارگران، که این واکنشها به نوع فشارهای خانوادگی و اجتماعی وابسته است. همچنین تاثیرات نوبت کاری بر ریتم سیرکادین و واکنشهای فیزیولوژیکی و سلامتی و انجام کارها و شرایط خانوادگی و اجتماعی کارگران به اثبات رسیده است. ریتم سیرکادین یا روزانه، فعالیتهای متعدد درونی مشترک و وابسته به هم در یک فرد می باشد که برای تطبیق فرد با تغییرات زمانی در طول 24 ساعت از یک روز انجام می شود و پایه های فیزیولوژیکی و روانشناسی را برای سیکل های منظم روزانه خواب و بیداری آماده می سازد و شامل میزان دمای بدن، فشار خون، ضربان قلب، میزان متابولیسم، واکنشهای شیمیایی و ترشح هورمونها می باشد. این ریتمها یک همبستگی با تغییر در فاکتورهای محیطی مانند روشنایی روز و یا تاریکی شب و افزایش گرما از خود نشان
می دهد.نوبت کاری ریتم سیرکادین یا ساعت بیولوژیکی بدن انسان را بهم می زند. این اختلال موجب ناراحتی معده و کمبود خواب و بی نظمی های عصبی و گوارشی می شود. سابقه بیماری های خاص بین کارگران شیفتی و غیر شیفتی ممکن است متفاوت نباشد اما مدت زمان بیماری در کارگران شیفتی ممکن است بیشتر باشد. مشخص شده است که کارگران شیفتی در مقایسه با کارگران غیر شیفتی دوره های خواب و چرت طولانی تری دارند که این افزایش زمان خواب، جبرانی برای کمبود خواب در طول نوبت کاری
می باشد.

 

تاثیرات فیزیولوژیکی نوبت کاری:

اوقات سخت و نا آرام ممکن است موجب پریشانی خیال، خستگی، آزردگی در کارگران و در نتیجه باعث افزایش نرخ حوادث شود.

تاثیرات نوبت کاری بر فاکتورهای خانوادگی و اجتماعی:

اختلال در انجام سرگرمی ها، فعالیتهای گروهی و شرکت در جامعه از تاثیرات نوبت کاری است و معمولا لازمه چنین فعالیتهایی مشارکت منظم می باشد که با برنامه های همیشگی نوبت کاری بهم می خورند. یک کارگر شیفت که نمی تواند در چنین فعالیتهایی بطور منظم حضور داشته باشد به راحتی این حس را در خود ایجاد می کند که از گروه اجتماعی دور افتاده است.

 

 

تاثیرات نوبت کاری بر عملکرد کارگر:

تحقیقی که در اروپا و امریکا بعمل آمده است نشان می دهد که نوبت کاری می تواند به روشهای مختلف عملکرد کارگر را تحت تاثیر قرار دهد. با این وجود، این تاثیرات، تاثیرات ثانویه محسوب می شوند. عملکرد در سیستم نوبت کار از مجموعه عوامل زیر تاثیر می پذیرد:

1-      نوع کار: لازمه کارهای ذهنی دشوار صبر و هوشیاری است. کارگران شیفتی کمبودی را در هر دو ایجاد می کنند.

2-      نوع سیستم شیفتی: اختلال در ریتم شبانه روزی  می تواند آسیبی به فعالیتهای ذهنی و فیزیکی کارگر بوجود آورد.

3-      نوع کارگر: برای مثال کارگران پیرتر توانایی کمتری در تثبیت ریتم شبانه روزی خود دارند.

4-      کارگران در شیفت روز کارآمدتر از شیفت شب هستند.

5-      کارگران در شیفت روز اشتباهات کمتر کرده و حوادث کمتری می آفرینند.

6-      هوشیاری کارگران در طی شیفت شب کاهش می یابد.

 

دستورالعمل های کار نوبتی:

دستورالعمل هایی که کم و بیش در جهت کمک به کارگران شیفتی برای کنار آمدن با مشکلات شیفتی توصیه شده است:

ý     قبل از پایان شیفت صبح، در طی شیفت شب غذای گرم میل کنند.

ý     آنها باید وقتی را به خواب اختصاص دهند. این زمان باید منظم و از قبل پیش بینی شده و عاری از تعهدات باشد. این زمان مورد نظر برای کارگران شیفت شب باید تا جایی که امکان دارد بعد از شیفت کاری باشد.

ý     کارگران شیفت کار باید 7 ساعت مداوم در رختخواب باشند.( حتی اگر در کل این زمان خواب به چشمانشان نیاید )

 

 

معمولا لازم است کارگران شیفت شب بیشتر از کارگران شیفت روز بخوابند و این به دو دلیل است:

1-      زمان طولانی تری لازم است که کارگران شیفت شب به خواب روند.

2-      کارگران شیفت شب معمولا خواب سبک تری دارند.

نشانه هایی که ذکر می شود بیانگر کمبود تطبیق با سیستم نوبت کاری و لزوم توجه خاص به این امر
می باشد:

1-      کاهش وزن

2-      ناراحتی های عصبی

3-      اختلالات گوارشی

4-      اختلالات تنفسی

5-      خستگی بعلت نور کم محیط کار

کارگران شیفت کار باید برخی از نرمش ها را حداقل دو بار در هفته انجام دهند.از سیگار کشیدن خودداری کنند و یا حداقل میزان آن را کم کنند.

همچنین باید از استفاده قرص های خواب آور خودداری کنند، استفاده بیش از حد این قرص ها توسط برخی از کارگران گزارش شده است.کارگران شیفت کار نباید از الکل بعنوان آرام بخش استفاده کنند.الکل سبب اختلالات بیشتر در خواب می شود.

طول مدت شیفت کاری نباید بیشتر از 8 ساعت باشد. هر شیفت روز باید بدنبال حداقل 24 ساعت وقت آزاد باشد و هر شیفت شب با حداقل بعداز 3 روز بیکاری متوالی باششد. امکانات فعالیتهای بدنی از جمله ورزش باید فراهم شود.مخصوصا برای کارگران شیفت شب موسیقی ملایم و ریتمیک مفید خواهد بود.


 
 
نوبت کاری
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۱٠:٢٧ ‎ق.ظ روز دوشنبه ٢٤ فروردین ۱۳۸۸
 

نوبت کاری

1_مقدمه :

نوبت کاری از جمله پدیده های اجتماعی است که ریشه در تاریخ زندگی بشر دارد و امروزه نیز به دلایل اقتصادی و

تکنولوژیک دارای اهمیت است. پدیده نوبت کاری در بساری از صنایع و کارخانجات نظیر: صنعت نفت – نیروگاه ها –

فولاد و ذوب آهن و به طور کلی هر صنعتی که در آن سرمایه گذاری اقتصادی سنگینی شده است و همچنین در برخی

مشاغل خدماتی مثل پزشکی – پرستاری – آتش نشانی – نیروی انتظامی و .... وجود دارد و افراد در این مشاغل بطور

شبانه روزی در حال فعالیت هستند. آنها مجبورند هنگام روز که جامعه فعال است در خواب باشند و شب که جامعه در

خواب به سر میبرد بیدار و مشغول فعالیت باشند. طبق آمارهای منتشر شده 25% از کل نیروی کار با پدیده نوبت کاری

مواجه هستند. با افزایش روز افزون جمعیت و نیاز به خدمات و صنعتی شدن جوامع نوبت کاری به طور مستمر افزایش

خواهد یافت. با توجه به اثراتی که نوبت کاری بر روی سلامتی و ایمنی کارکنان دارد و می تواند در تولید و بهره بری نیز

تاثیر گذار باشد بررسی و توجه به این مشکلات ضروری به نظر می رسد. این مطالب به کارفرمایان – اعضای کمیته

ایمنی و بهداشتکاران و کارکنان کمک می کند تا بدانند:

_نوبت کاری چیست؟

_نوبت کاری چگونه می تواند بر روی کار کنان اثر بگذارد؟

_خطرات نوبت کاری چیست؟

_چطور می توان خطرات نوبت کاری را کنترل نمود؟

 

2_نوبت کاری چیست؟

منظور از نوبت کاری هر نوع کاری است که در خارج از ساعت معمول کار روزانه(7 صبح الی 6 بعد از ظهر)

 

انجام شود و شامل موارد زیر می شود:

 

_شیفت های ثابت شب – شیفت های ثابت دیگر(از قبیل شیفت عصر) و یا شیفت هایی که قبل از 6 صبح شروع

می شوند.

 

_ شیفت های چرخشی که در آنه زمان کار از روز به عصر یا شب تغییر می یابد که این ممکن است به صورت

هفتگی یا ماهیانه باشد.

 

_شیفت های فشرده هفتگی

 

 

3_نوبت کاری چگونه می تواند بر روی کارکان اثر بگذارد؟

مغز انسان دارای سرعت بیولوژیکی (ساعت زیستی) است که وظایف فیزیولوزیک بدن را تنظیم میکند این

 

وظایف به صورت دورهای تغییرمیکنند. مطالعات نشان می دهد که وظایف فیزیولوژیک بدن از قبیل تنظیم دما –

 

تولید هورمون – ضربان قلب – فشار خون – فعالیت های گوارشی وجرخه بیداری و خواب و همه دارای تناوب

 

24 ساعته هستند. این چرخه که به آن ریتم سیرکادین گفته می شود به ما می گوید چه وقت بیدار شویم وچه

 

وقت بخوابیم(تاریکی و روشنایی نقش مهمی در تنظیم این ریتمهای سیر کادین دارد). به طور معمول تاریکی

 

شب تغییراتی در بدن ایجاد می کند که منجر به خواب آلودگی می شوند (همانطور که خداوند در قرآن فرموده

 

است ما شب را وسیله ای بری آرامش شما قرار دادیم) یعنی فشار خون – میزان ضربان قلب – میزان تنفس –

 

دمای بدن – فعالیت های گوارشی کاهش می یابد در حالی که روشنایی روز باعث بالا رفتن ریتم های سیرکادین می گردد.

 

وقتی که فرد در قالب شیفت جرخشی کار می کند مجبور است چرخه خواب و بیداری خود را برای شیفتی که در

 

آن کار می کند تنظیم نماید. ولی با وجود این ریتم های دیگرسیرکادین به صورت آنی با شیفت تنظیم نمی شوند و

 

یک هفته یا بیشتر طول می کشد تا با چرخه جدید بیداری و خواب تنظیم شوند.(دستگاه سیرکادین هنگام تغیر

 

نوبت کاری برای تطبیق کامل مکن است به دو یا سه هفته شب کاری مداوم و پیوسته نیاز داشته باشد).

 

چگونگی تنظیم ریتم های سیرکادین با یک چرخه جدید خواب و بیداری بستگی به فاکتورهای درونی از قبیل سن

 

– جنس – سلامت جسمی و همچنین به فاکتورهای بیرونی از قبیل الگوی شیفت – بار کاری – محیط اجتماعی و خانوادگی دارد.

 

شیفت های چرخشی باعث ایجاد اختلال در ریتم های سیر کادین می گردند. به این صورت که ما سعی می کنیم در

 

طول شب بیدار و فعال بمانیم وقتی که ریتم های سیر کادین پایین است و سعی میکنیم در مدت روز بخوابیم وقتی

 

که ریتم های سیرکادین بالا است. در چنین حالتی احتمال بروز کمبود خواب و ناراحتی گوارشی وجود دارد.

 

کمبود خواب منجر به خستگی – تحریک پذیری – بیحالی – کاهش کارایی و کاهش تمرکز حواس می گردد و

 

همچنین می تواند میزان ریسک حوادث و آسیب ها را بالا ببرد.

تحقیقات بر روی حوادث نشان میدهد که میزان حوادث و آسیبها در میان افراد شب کار به علت کسری خواب و

 

پایین بودن ریتم های سیر کادین بیشتراز افراد روز کار است.

 

اگرچه اثرات نوبت کاری روی ریتم سیرکادین را نمیتوان به طور کامل حذف کرد ولی می توان از طریق کنترل

 

سازمانی و کنترل فردی آنها را کاهش داد.

 

4_خطرات نوبت کاری

خطرات نوبت کاری شامل موارد ذیل می باشد:

الف) خطرات بهداشتی

ب) مشکلات خانوادگی و اجتماعی

ج) پیامدهای ایمنی و اثر برروی عملکرد شغلی

 

_خطرات بهداشتی

اختلال خواب

بررسی ها نشان میدهد که حدودا 62% افراد نوبت کار از اختلال خواب رنج میبرند و این مساله از شایعترین

 

شکایتهای افراد نوبت کاری است. افراد بالغ متوسط در طی شبانه روز به 7 الی 5/7 ساعت خواب نیاز دارند.

 

زمان خواب پس از بیداری شیفت شب 15 الی 20% کاهش میابد و از طرفی تقریبا نیمی از افراد شب کار در به

 

خواب رفتن یا ادامه خواب دچار مشکل می شوند. بنابر این نوبت کاری هم روی مدت خواب و هم روی کیفیت

 

خواب تاثیر میگذارد.

 

مساله دیگرکه اختلال خواب روزانه افراد شب کار را تشدید می کند عوامل محیطی به خصوص سر وصدای

 

محیط میباشد.

 

عادت به چرت زدن مشکل دیگر افراد نوبت کارمیباشد که این امر نیز حاکی از کافی نبودن میزان خواب آنان

 

است. بطور کلی تحقیقات نشان میدهد افراد نوبت کار نسبت به کارگران روزکاربطورمتوسط در هفته 5 الی 7

 

ساعت کسری خواب دارند. بنابراین از آنجا که سیستم عصبی مرکزی حساس ترین عضو نسبت به محرومیت از

 

خواب می باشد و خواب برای تجدید قوا لازم است این محرومیت در افراد شب کار می تواند روی ایمنی –

 

سلامتی و در نتیجه کارایی افراد تاثیر مهمی داشته باشد و پیامدهای آن غیر از افراد نوبت کار متوجه کل جامعه

 

می شود.

 

 

مشکلات گوارشی

تحقیقات نشان می دهد که اختلال گوارشی در میان افراد نوبت کار شایع بوده و علت آن پیروی عمل هضم از

 

ریتم سیرکادین می باشد.

 

نوبت کاری در اثر تغییر زمان کار و زمان خواب ممکن است با الگوهای منظم غذا خوردن و هضم غذا تداخل

 

نماید که منجر به تهوع – زخم های گوارشی – یبوست – کولیت و.... میگردد.

 

همچنین فاکتورهای ذیل نیز میتواند به اختلالات گوارشی در میان افراد نوبت کارکمک نماید که عبارت است از:

 

_صرف غذای بیشتر یا کمتردرشب

_مصرف خوراک مختصر(مثلا ساندویچ) حاوی چربی بالا در شب

_دسترسی کمتر به مواد غذایی در شب

_پایین بودن عمل هضم و سایر فعالیت های بدن در شب

_مصرف الکل – قهوه یا استعمال سیگار.

 

 

مشکلات قلبی عروقی

بررسی ها نشان میدهد که بیماری های قلبی عروقی و حملات قلبی در میان افراد نوبت کار نسبت به افراد روز

 

کار بیشتر مشاهده میشود. بیماری های قلبی عروقی در افراد نوبت کار فقط مربوط به عادات غذایی نامناسب

 

نمی باشد بلکه کمبود خواب – افزایش استرس (در اثر تغییر شیفت از روز به شب – ساعت کار طولانی – بار

 

کاری بالا و برنامه های کاری غیر منظم) افزایش فشار خون – استعمال سیگار و کاهش فعالیت های فیزیکی

 

بدن نیز می تواند به بیماری های قلبی و عروقی کمک نماید.

 

پیامدهای روحی روانی

شکایت های روحی روانی – تحریک پذیری – افسردگی – استرس و اختلال در روابط اجتماعی از جمله

 

پیامدهای روحی وروانی ناشی از تداخل شیفت کاری با زندگی اجتماعی و خانوادگی و همچنین محرومیت از

 

خواب در افراد نوبت کار میباشد.

 

 

مصرف الکل و دارو

مطالعات نشان میدهد که مصرف الکل – کافئین ونیکوتین در اغراد نوبت کار نسبت به افراد روز کار بیشتر می

 

باشد. کارگران نوبت کار به انگیزه بیدار ماندن در شب از این مواد استفاده می کنند. همچنین بررسی ها نشان

 

میدهد که مصرف داروهای آرامبخش در افراد نوبت کار بیشتر است.

 

 

ریسک تماس با خطرات فیزیکی – شیمیایی – بیولوژیکی و ..

افرادی که در شیفت های طولانی مدت کار می کنند ممکن است در تماس طولانی با مواد شیمیایی – بیولوژیکی

 

– صدا – ارتعاشو حرارت زیاد باشند که این خطرات می تواند سلامتی افراد را مورد تهدید قرار دهد.

 

 

اثر روی بارداری

مطالعات محدودی در این زمینه صورت گرفته که شیفت های چرخشی و برنامه های کاری غیر منظم کاری

 

ممکن است روی بارداری نیز اثر بگذارد.

 

 

بیماری های دیگر

افراد نوبت کار که سابقه آسم – دیابت – صرع وافسردگی دارند بیماریشان ممکن است در اثر نوبت کاری تشدید

 

شود.

 

 

مشکلات اجتماعی خانوادگی

شیفت کاری می تواند بر روی زندگی خانوادگی اثرات منفی داشته باشد و زندگی اجتماعی را مختل نماید

 

بخصوص وقتی برنامه شیفت کاری طوری باشد که افراد در اواخر بعداز ظهر و عصر از خانه دور باشد.

 

مطالعات نشان می دهد که میزان اختلالات زناشویی و طلاق در بین کارکنان نوبت کاربیشتر است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پیامدهای ایمنی و اثر بر روی عملکرد شغلی

اگر تعداد حوادثی که در نوبت های مختلف اتفاق می افتد به صورت درصدی از تعداد نیروی انسانی حاضر در

 

محیط کار بیان شود مشخص می گردد که نوبت شب دارای بالاترین میزان حادثه است. این نکته مشخص می

 

سازد که آنچه در درجه اول عامل خطر در محیط کار است وجود فرد نوبت کار تطابق نیافته است و در این مورد

 

محیط پیرامون فرد در درجه دوم اهمیت دارد.

 

یکی از رخدادهای فاجعه آمیز صنعتی حادثه نیروگاه اتمی مایل آیلند(1979)در آمریکاست که کل جامعه را تهدید

 

کرد. سرچشمه این حادثه را میتوان به خطاهای انسانس مربوط دانست که اپراتور نوبت کارخسته در اواسط

 

شیفت مرتکب شده بود. حوادث دیگر نیز علل مشابهی داشتند و در اغلب موارد می توان ساعات کار غیر

 

متعارف و عدم تطابق دستگاه سیرکادین را مورد سرزنش قرار داد.

 

نوبت کاران تطابق نیافته می توانند به طرق مختلف برای خود و سایرین خطر ساز باشند. اولین مورد خواب

 

آلودگی حین کار است. خواب آلودگی هنگام کار ممکن است بی توجهی به علایم هشدار دهنده ویا بروز واکنش

 

نامناسب در برابر هشدار دریافت شده گردد. کاهش عملکرد شغلی فرد نوبت کار دومین عاملی است که می تواند

 

باعث شود تا وی به عنوان عامل بالقوه خطر مطرح گردد. هر چند ممکن است افراد خواب آلود نباشند اما

 

احتمال دارد که از کاهش کارایی رنج برند. این امر امکان بروز آسیب را به دلیل ماهیت بحرانی وظیفه محوله

 

فراهم میسازد.

 

 

5_چه طور می توان خطرات نوبت کاری را کنترل نمود؟

الف) کنترل سازمانی

ب) انتخاب صحیح برنامه شیفت کاری

ج) طراحی مناسب محیط کار

د) آموزش کارکنان

 

 

 

 

 

الف) کنترل سازمانی

_ حتی الامکان از برنامه های شیفت کاری اجتناب شود یا شیفت کاری فقط برای مشاغل ضروری در نظر گرفته

 

شود.

 

_ بار کاری را بایستی طوری سازماندهی نمود که کارهای دشوار و خطرناک در اوایل شیفت انجام گیرد.

 

 

_از انجام کارهای خطرناک در شروع شیفت صبح خیلی زود خودداری شود.

 

_در شیفت شب یا عصر حتی الامکان برنامه کاری را طوری تنظیم نمود که قسمت خسته کننده و یکنواخت آن

 

در آغاز شیفت شب و قسمت جالب تر ومتنوع تر آن در پایان شیفت کاری صورت پذیرد.

 

_نظارت و سر پرستی کافی مخصوصا برای کارهای خطرناک که احتمالا حوادث درآنها بیشتر است وجود داشته

 

باشد(نظارت در ساعت بین 30/3 الی 30/5 صبح خیلی مهم است زیرا احتمال حوادث در این ساعت بیشتر و

 

عملکرد شغلی پایین است) .

 

_نظارت کافی بر روی کارکنان بی تجربه صورت گیرد تا کارشان را بطور ایمن انجام دهند.

 

_مطمئن شوید که افراد نوبت کار به مواد غذایی دسترسی داشته باشند(غذای شب بایستی سبک – مغذی و سهل

 

الهضم باشد).

 

_ زمانهای استراحت کوتاه مدت بین کاری و همجنین زمانی را برای صرف غذا در شب در نظر بگیرید.

 

_از بکارگیری اشخاص با بیش از 45 سال در شیفت کاری اجتناب شود.

 

_از بکارگیری اخاص با سابقه بیماری دیابت – صرع قلبی عروقی در شیفت کاری خودداری شود.

 

_افراد نوبت کار تا حد ممکن به مراقبتهای بهداشتی و پزشکی دسترسی داشته باشند.

 

 

 

 

 

 

 

برنامه های شیفت کاری

ریسک نوبت کاری بر روی کارکنان بستگی به زمان شیفت – طول مدت شیفت و مدت زمان چرخش شیفت دارد.

 

برنامه های معمول شیفت کاری شامل شیفت کاری فشرده هفتگی – شیفت های چرخشی و شیفت های ثابت شب

 

و عصر میباشد.

 

 

شیفتهای کاری فشرده هفتگی:

این نوع شیفت ها معمولا شامل کار3 الی 4 روزه با مدت زمان 10 الی 12 ساعته می باشد. شیفت کاری فشرده

 

در بین شیفت های معمول فرصت بیشتری را یرای فعالیت های اجنماعی و خانوادگی فراهم میکند. ولی این نوع

 

شیفت ها می تواند خستگی را افزایش دهد و در پایان شیفت کارایی فرد کاهش میابد.

 

 

شیفتهای ثابت شب و عصر:

این نوع شیفت ها به فرد اجازه می دهد تا زمانش را بر اساس آن تنظیم نماید. اما ممکن است زندگی اجتماعی

 

فرد را مختل نماید همچنین افراد شب کار دائمی نسبت به سایر افراد شب کار کسری خواب بیشتری دارند.

 

 

شیفتهای چرخشی :

معمولترین نوع شیفت در بین انواع شیفت ها شیفتهای چرخشی هستند. در این نوع شیفت فرد پس از کار در

 

یک برنامه شیفت کاری یا بعد از تغییر شیفت به شیفت جدید معمولا یک یا دو روز استراحت می کند سپس شیفت

 

به زمان دیگری از روز تغییر میابد.

 

 

زمان های شیفت :

_ شیفت صبح : این شیفت از ساعت 5 الی 8 صبح شروع میشود و در ساعت 2 الی 6 بعد از ظهر پایان

 

میابد.

_ شیفت بعد از ظهر(شیفت عصر) : این شیفت از ساعت 2 الی 6 بعد از ظهر شروع می شود و در ساعت

 

10 شب الی 2 صبح پایان میابد.

 

_شیفت شب : این شیفت در ساعت 10 شب الی 2 صبح شروع میشود و در ساعت 5 الی 8 صبح پایان میابد.

 

سازگاری با برنامه های شیفت چرخشی بستگی دارد به :

_طول زمان استراحت قبل از تغییر شیفت به شیفت جدید :

افرادی که شیفت آنها بطور سریع و یا دون در نظر گرفتن زمان استراحت کافی به شیفت جدید تغییر میابد ممکن

 

است در انجام وظایف با مشکل روبرو شوند.

 

_سرعت چرخش شیفت :

 

چرخش های طولانی 10 الی 14 روزه ممکن است زمان بیشتری را برای تطابق بدن با شبفت جدید تامین کند.

 

بررسی ها نشان می دهد که ریتم سیرکادین ممکن است نیاز به زمان دو الی سه هفته داشته باشد تا بطور کامل

 

با شیفت جدید تنظیم گردد. چرخش های سریع 2 الی 3 روزه اجازه نمی دهد ریتم سیرکاردین با شیفت جدید تنظیم

 

گردد.

 

 

ب) انتخاب صحیح برنامه شیفت کاری :

کارفرمایان بایستی سرپرستان – اعضای کمیته حفاظت ایمنی و بهداشت کار- مهندسین ایمنی وکارکنان خود را

 

در طراحی برنامه شیفت کاری درگیر کنند تا با هم بتوانند اثرات نوبت کاری را کاهش دهند.

 

در تصمیم گیری برای طراحی برنامه شیفت کاری بایستی :

_از شروع شیفت های صبح خیلی زود خودداری شود(قبل از ساعت 5 صبح)

 

_حتی الامکان از برنامه های شیفت ثابت شب اجتناب شود.

 

_تعداد شیفت های طولانی پیاپی و اضافه کاری به حداقل برسد.

 

_در برنامه شیفت کاری بایستی یک یا دو روز تعطیل در نظر گرفته شود.

 

_از کارکردن دو شیفت در طی 24 ساعت خود داری شود.

 

_بعد از پایان هر دوره شیفت حداقل 24 ساعت استراحت در نظر گرفته شود.

 

_سعی شود برنامه کاری بطور منظم و قابل پیش بینی نگه داشته شود و کلیه کارکنان ازآن اطلاع داشته باشند و

 

برنامه زندگیشان را بر اساس آن تنظیم نمایند.

 

_برنامه های شیفت کاری بایستی منظم و قابل چرخش به سمت جلو(صبح – عصر وشب) باشد.

 

برنامه های شیفت کاری بایستی مطابق با نیازهای کاری باشد یعنی :

_از انجام کارهای خطرناک در شیفت شب خودداری شود.

 

_کارهای فیزیکی سنگین – تکراری و کارهای فکری دشوار نبایستی بیشتر از 8 ساعت طول بکشند.

 

 

 

ج) طراحی مناسب محیط کار :

مهندسین ایمنی بایستی محیط کار را طوری طراحی نمایند که شرایط کار برای کار کنان مناسب باشد.نکات زیر

 

باید در بهبود محیط کار مورد توجه قرار گیرند :

 

_کاهش ترافیک و صدای شب

 

_کنترل بهداشتی و ایمنی به حداکثر برسد(تامین تهویه مناسب – کنترل حرارت – صدا و ارتعاش و ... حفاظ

 

گذاری ماشین ها)

 

_محیط کار و ترافیک زا روشن نگه داشته شود و سطوح منعکس کنده و درخشنده کاهش یابد.

 

_در صورت امکان برای بیدار ماندن افراد شب کار مدتی موسیقی پخش شود.

 

_محیطی مناسب برای صرف غذا در نظر گرفته شود و امکانات رفاهی تا حد ممکن فراهم گردد.

 

 

 

د) آموزش کارکنان :

سرپرستان و کارکنان را بایستی درباره خطرات نوبت کاری و اهمیت آنها آموزش داد از جمله :

 

_مشکلات ایمنی و بهداشت

 

_مشکلات انجام کار و ریسک حوادث

 

_مشکلات خانوادگی

 

و همچنین به کارکنان آموزش داده شود تا :

 

_ چه طور علایم ضعیف شدن سلامتی خود را تشخیص دهند چرا که ممکن است مرتبط با نوبت کاری باشد.

 

_چه طور اثرات نوبت کاری را کاهش دهند.

_چه طور خطرات شیفت کاری را کنترل نمایند.

 

_محافظت از دوره های خواب بوسیله تنظیم دوره های استراحت و بیداری(خودداری از فعالیت دو ساعت پیش

 

از زمان خواب)

 

_توانایی فیزیکی خود را حفظ نمایند.

 

_استراتژی بیدار ماندن در حین انجام وظیفه را یاد بگیرند.