نقش ایمنی در صنعت

عبارات ایمنی و عبارات خطر در برچسب‌گذاری
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ٦:٤۱ ‎ب.ظ روز جمعه ۱٢ مهر ۱۳٩٢
 

در روش بر چسب‌گذاری (Labeling) به کدهای S و R اشاره می‌شود. مفاهیم این کدها به قرار ذیل می‌باشند:

الف : عبارت ایمنی (Safety Phrase)

این عبارت معمولا با کد S بر روی برچسب دیده می‌شود. به عنوان مثال کد اسید سولفوریک S: 2-26-36 می‌باشد. یعنی این ماده باید دور از دسترس اطفال نگهداری شود – در صورت تماس با چشم‌ها، محل را با آب شستشو داده و به پزشک مراجعه نمایید – در طول کار از لباس محافظ مناسب استفاده شود.

ب: عبارت خطر (Risk Phrase)

این عبارت معمولا با کد R برروی برچسب دیده می‌شود. به عنوان مثال کد اسید سولفوریک R-35 می‌باشد. یعنی این ماده سوختگی‌های خورنده شدید ایجاد می‌نماید.

در رابطه با عبارات ایمنی کدهای S1 الی S62 به صورت ذیل تعریف می‌شوند:

S1 – در محل امن نگهداری شود.

S2 – دور ازدسترس اطفال نگهداری شود.

S3 – در جای خنک نگهداری شود.

S4 – دور از محل زندگی نگهداری شود.

S5 – در مایعی که توسط کارخانه سازنده توصیه شده نگهداری شود.

S5.1 – آب

S5.2 - نفت

S6 – در گاز بی‌اثر که توسط کارخانه سازنده توصیه شده نگهداری شود.

S6.1 – نیتروژن

S6.2 – آرگون

S6.3 – دی اکسید کربن

S7 – در ظرف کاملا در بسته نگهداری شود.

S8 – در ظرف کاملا خشک نگهداری شود.

S9 – در محلی با تهویه خوب نگهداری شود.

S10 – ندارد.

S11 – از نفوذ هوا جلوگیری شود.

S12 – در ظرف مهر و موم شده نگهداری شود.

S13 – به دور از مواد غذایی، نوشیدنی و خوراک دام نگهداری شود.

S14 – به دور از مواد ناسازگار که توسط کارخانه سازنده اعلام شده نگهداری شود.

14.1 – فلزات سنگین، اسیدها، بازها.

14.2 – اکسیدکننده‌ها و اسیدها و فلزات سنگین

14.3 - آهن

14.4 – آب و بازها

14.5 - اسیدها

14.6 - بازها

14.7 – فلزات

14.8 – اکسیدکننده‌ها و اسیدها

14.9 – مواد آلی قابل اشتعال

14.10 – مواد قابل اشتعال، اسیدها

14.11 – مواد قابل اشتعال

S15 – دور از گرما نگهداری شود.

S16 – به دور از منابع جرقه و احتراق نگهداری شود.

S17 – به دور مواد قابل احتراق نگهداری شود.

S18 – درب ظرف با احتیاط باز شود.

S19 – ندارد.

S20 – در هنگام استفاده از خوردن و آشامیدن خودداری شود.

S21 – در هنگام استفاده سیگار نکشید.

S22 – گرد و غبار آن را تنفس نکنید.

S23 – بخارات آن را تنفس نکنید.

23.1 – گازهای آن را تنفس نکنید.

23.2 – بخارات آن را تنفس نکنید.

23.3 – اسپری آن را تنفس نکنید.

23.4 – فیوم‌های آن را تنفس نکنید.

23.5 – بخارات و اسپری آن را تنفس نکنید.

S24 – از تماس با پوست اجتناب شود.

S25 – از تماس با چشم‌ها اجتناب شود.

S26 – در صورت تماس با چشم‌ها، محل را سریعا با آب جاری شسته و به پزشک مراجعه کنید.

S27 – سریعا همه لباس‌ها را عوض کنید.

S28 – بعد از تماس با پوست محل را سریعا با کف صابون فراوان بشویید.

28.1 – با آب

28.2 – آب و صابون

28.3 – آب و صابون، در صورت امکان پلی‌اتیلن گلیکول 400

28.4 – پلی‌اتیلن گلیکول 300 و اتانول (2 به 1) و مقداری آب و صابون.

28.5 – پلی‌اتیلن گلیکول 400

28.6 – پلی‌اتیلن گلیکول 400 با آب فراوان

28.7 – آب و صابون اسیدی

S29 – در فاضلاب تخلیه نکنید.

S30 – هرگز به این محصول آب اضافه نکنید.

S31 – دور از موارد قابل انفجار نگهداری شود.

S32 – ندارد.

S33 – نکات ایمنی در مورد مواد و اجسام الکتریسیته‌دار را رعایت نمایید.

S34 – از ایجاد اصطکاک و وارد آمدن ضربه خودداری کنید.

S35 – مواد زاید و ظروف باید به روش ایمنی دفع شود.

S36 – از لباس محافظ مناسب استفاده کنید.

S37 – از دستکش مناسب استفاده کنید.

S38 – اگر تهویه کافی نبود از ماسک تنفس مناسب استفاده کنید.

S39 – از عینک مناسب استفاده کنید.

S40 – کف محل کار و اشیای آلوده را با ماده‌ای که توسط کارخانه سازنده توصیه کرده تمیز نمایید.

S41 – در صورت آتش‌سوزی یا انفجار از استنشاق فیوم‌ها خودداری شود.

S42 – به هنگام انتشار دود یا اسپری کردن، از تجهیزات تنفسی مناسب استفاده کنید.

S43 – در صورت بروز حریق از خاموش کننده‌ای که توسط کارخانه سازنده توصیه شده استفاده کنید.

43.1 – آب

43.2 – خاموش کننده آب یا پودر

43.3 – خاموش کننده پودر، هرگز از آب استفاده نشود.

43.4 – دی‌اکسید کربن، هرگز از آب استفاده نشود.

43.5 – هالون‌ها، هرگز از آب استفاده نشود.

43.6 – ماسه، هرگز از آب استفاده نشود.

43.7 – پودر فلزات، هرگز از آب استفاده نشود.

43.8 – ماسه، دی‌اکسیدکربن یا پودر، هرگز از آب استفاده نشود.

S44 – در صورت احساس ناراحتی به پزشک مراجعه کنید (در صورت امکان برچسب را نشان دهید)

S45 – به هنگام بروز حادثه یا احساس ناراحتی سریعا به پزشک مراجعه کنید (در صورت امکان برچسب را به پزشک نشان دهید).

S46 – در صورت خوردن آن سریعا به پزشک مراجعه کنید – ظرف یا برچسب را به پزشک نشان دهید.

S47 – در دمای پایین نگهداری شود.

S48 – با توجه به نوع ماده در آب نگهداری شود.

S49 – فقط در ظرف اصلی نگهداری شود.

S50 – اجازه ندهید با مواد زیر مخلوط شود:

50.1 - اسیدها

50.2 - قلیاها

50.3 – اسیدهای قوی، بازهای قوی، فلزات غیر آهنی

S51 – فقط در محلی با تهویه خوب استفاده شود.

S52 – توصیه نمی‌شود به مقدار زیاد در داخل محیط استفاده شود.

S53 – از تماس با آن اجتناب شود (قبل از استفاده دستورالعمل آن را بگیرید) .

S54 – ندارد.

S55 – ندارد.

S56 – مواد زاید و ظروف خطرناک و ضایعات ویژه آن را در نقطه‌ای جمع کنید.

S57 – از ظرف مخصوص استفاده کرده و از آلوده کردن محیط اجتناب کنید.

S58 – ندارد.

S59 – با مراجعه به کارخانه سازنده و تهیه کننده اطلاعات بازیافت را بدست آورید.

S60 – این ماده و ظروف آن باید به عنوان ضایعات خطرناک دفع شوند.

S61 – از رها کردن آن در محیط اجتناب شود (مراجعه به دستورالعمل مخصوص MSDS).

S62 – در صورت خوردن، از استفراغ جلوگیری شود. سریعا به پزشک مراجعه کرده و ظرف یا برچسب را به پزشک نشان دهید.

کدهای ترکیبیS

S1/2 = در محل امن (قفل دار) و دور از دسترس اطفال نگهداری می‌شود.

S3/7/9 = در ظرفی کاملا در بسته در محل خنک و با تهویه خوب نگهداری شود.

S3/9 = در ظرفی کاملا در بسته در محلی با تهویه خوب نگهداری شود.

S3/9/14 = در محل خنک با تهویه خوب بدور از مواد زیر نگهداری شود:

3/9/14.1 = فلزات سنگین، اسیدها و قلیاها

3/9/14.2 = اکسید کننده، اسیدی، ترکیبات فلزی سنگین

3/9/14.3 = آهن

3/9/14.4 = آب و قلیاها

3/9/14.5 = اسیدها

3/9/14.6 = قلیاها

3/9/14.7 = فلزات

3/9/14.8 = اکسیدکننده و مواد اسیدی

3/9/14.49 = فقط در ظرف اصلی در محل خنک با تهویه خوب بدور از مواد ذیل نگهداری شود:

3/9/14.1/49 = ترکیبات فلزی سنگین اسیدها و قلیاها

3/9/14.2/49 = اکسید کننده، اسیدها ترکیبات فلزی سنگین

3/9/14.3/49 = آهن

3/9/14.4/49 = آب و قلیاها

3/9/14.5/49 = اسیدها

3/9/14.6/49 = قلیاها

3/9/14.7/49 = فلزات

3/9/14.8/49 = اکسید کننده و اسید

3/9/49 =در ظرف اصلی در جای خنک در محلی با تهویه خوب

3/14 = در جای خنک بدور از مواد ذیل نگهداری شود:

3/14.1 = مواد کاهنده ترکیبات فلزی سنگین، اسیدها و قلیاها

3/14.2 = اکسیدکننده ، مواد اسیدی ترکیبات فلزی سنگین

3/14.3 = آهن

3/14.4 = آب و قلیاها

3/14.5 = اسیدها

3/14.6 = قلیاها

3/14.7 = فلزات

3/14.8 = اکسیدکننده و مواد اسیدی

S7/8 = در ظرف کاملا در بسته و خنک نگهداری شود.

S7/9 = در ظرف کاملا در بسته در محلی با تهویه خوب نگهداری شود.

S20/21 = در موقع کار و استفاده، از خوردن آشامیدن و سیگار کشیدن خودداری کنید.

S24/25 = از تماس با پوست و چشم‌ها اجتناب شود.

S36/37 = از دستکش و عینک مناسب استفاده کنید.

S36/37/39 = از لباس، دستکش و عینک مناسب استفاده کنید.

S36/39 = از لباس و عینک مناسب استفاده کنید.

S37/39 = از دستکش و عینک مناسب استفاده کنید.

S47/49 = فقط در ظرف اصلی و در دمایی که توسط کارخانه سازنده توصیه شده نگهداری ‌شود.


در رابطه با عبارات خطر کدهای R1 الی R68 به صورت ذیل تعریف می‌شوند:

R1 – در حالت خشک قابل انفجار است.

R2 – در اثر ضربه، اصطکاک، آتش و یا دیگر منابع جرقه، خطر انفجار وجود دارد.

R3 – در اثر ضربه، اصطکاک، آتش و یا دیگر منابع جرقه، خطر انفجار زیاد است.

R4 – شکل ترکیبات فلزی بسیار حساس و قابل انفجار است.

R5 – گرما ممکن است باعث انفجار شود.

R6 – در صورت وجود یا عدم وجود هوا، قابل انفجار است.

R7 - ممکن است آتش بگیرد.

R8 – در صورت تماس با مواد قابل احتراق ممکن است آتش بگیرد.

R9 – در صورت ترکیب با مواد قابل احتراق خطر انفجار وجود دارد.

R10 – قابل اشتعال است.

R11 – قابلیت اشتعال بالا دارد.

R12 – به شدت مشتعل می‌شود.

R13 – گاز مایع با اشتعال بالا

R14 – با آب واکنش شدید می‌دهد.

R15 – در صورت تماس با آب، گازهای قابل اشتعال زیادی تولید می‌کند.

R16 – در صورت تماس و اختلاط با مواد اکسید کننده، خطر انفجار وجود دارد.

R17 – در هوا خود بخود مشتعل می‌شود.

R18 – در هنگام استفاده و مخلوط هوا و بخار ممکن است مشتعل یا منفجر شود.

R19 – ممکن است پروکسیدهای قابل انفجار تشکیل دهند.

R20 – برای تنفس مضر است.

R21 – در تماس با پوست، مضر است.

R22 – اگر خورده شود، مضر است.

R23 – برای تنفس سمی است.

R24 – در تماس با پوست، سمی است.

R25 – اگر خورده شود، سمی است.

R26 – برای تنفس، خیلی سمی است.

R27 – در تماس با پوست خیلی سمی است.

R28 – اگر خورده شود خیلی سمی است.

R29 – در تماس با آب گاز سمی تولید می‌کند (آزاد می‌کند).

R30 – هنگام استفاده ممکن است شدیدا مشتعل شود.

R31 – در تماس با اسیدها گاز سمی تولید می‌کند (آزاد می‌کند).

R32 – در تماس با اسیدها گاز خیلی سمی آزاد می‌کند.

R33 – خطر اثرات تجمعی وجود دارد.

R34 – باعث سوختگی می‌شود.

R35 – باعث سوختگی‌های شدید می‌شود.

R36 – باعث تحریک چشم‌ها می‌شود.

R37 – باعث تحریک سیستم تنفس می‌شود.

R38 – باعث تحریک پوست می‌شود.

R39 – خطر خیلی جدی و اثرات غیر قابل برگشت وجود دارد.

R40 – اثر سرطان‌زای محدودی مشاهده شده است.

R41 – خطر آسیب جدی به چشم‌ها وجود دارد.

R42 – در صورت تنفس ممکن است باعث حساسیت شود.

R43 – در صورت تماس با پوست ممکن است باعث حساسیت شود.

R44 – در صورت محبوس شدن گرما خطر انفجار وجود دارد.

R45 – ممکن است باعث سرطان شود.

R46 – ممکن است باعث آسیب توارث ژنتیکی شود.

R47 – ممکن است باعث تولد ناقص شود.

R48 – در تماس طولانی، خطر جدی داشته و باعث آسیب به سلامتی فرد می‌شود.

R49 – در صورت تنفس ممکن است باعث سرطان شود.

R50 – برای موجودات آبی خیلی سمی است.

R51 - برای موجودات آبی سمی است.

R52 - برای موجودات آبی ضرر دارد.

R53 - در طولانی مدت ممکن است باعث اثرات مضر در محیط آبی شود.

R54 – برای کلیه گیاهان سمی است.

R55 – برای کلیه جانوران سمی است.

R56 – برای موجودات خاکی سمی است.

R57 – برای زنبور عسل سمی است.

R58 – در تماس طولانی مدت ممکن است باعث اثرات مضر در محیط شود.

R59 – برای لایه ازون خطرناک است.

R60 – ممکن است به حاصلخیزی خاک آسیب برساند.

R61 – ممکن است باعث آسیب به جنین شود.

R62 – خطر صدمه به حاصلخیزی خاک وجود دارد.

R63 – امکان وارد شدن صدمه به جنین وجود دارد.

R64 – ممکن است باعث صدمه به بچه‌هایی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند، گردد.

R65 – اگر خورده شود مضر است؛ ممکن است باعث آسیب دیدگی شود.

R66 – در صورت تکرار تماس ممکن است باعث خشکی و ترک پوست شود.

R67 – بخارات آن ممکن است باعث گیجی و خواب آلودگی شود.

R68 – خطر اثرات غیر قابل برگشت ممکن است وجود داشته باشد.


کدهای ترکیبی R

R14/15 – به شدت با آب واکنش داده و گازهای قابل اشتعال آزاد می‌کند.

R45/29 – با آب واکنش داده و گازهای سمی و قابل اشتعال آزاد می‌کند.

R20/21 – در صورت تماس با پوست و استنشاق مضر است.

R20/22 - در صورت خوردن و استنشاق مضر است.

R20/21/22 – در صورت خوردن، استنشاق و تماس با پوست مضر است.

R21/22 – در صورت خوردن و تماس با پوست مضر است.

R23/24 – در تماس با پوست و استنشاق، مسمومیت ایجاد می‌کند.

R23/25 - در صورت خوردن و استنشاق مسمومیت ایجاد می‌کند.

R23/24/25 – در صورت استنشاق، خوردن و تماس با پوست مسمومیت ایجاد می‌کند.

R24/25 – در صورت تماس با پوست یا خوردن مسمومیت ایجاد می‌کند.

R26/27 – در صورت استنشاق و تماس با پوست مسمومیت شدید ایجاد می‌کند.

R26/28 – در صورت استنشاق و خوردن مسمومیت شدید ایجاد می‌کند.

R26/27/28 – در صورت استنشاق، تماس با پوست و خوردن، مسمومیت شدید ایجاد می‌کند.

R27-28 – در تماس با پوست و خوردن مسمومیت شدید ایجاد می‌کند.

R36/37 – چشم ها و دستگاه تنفسی را تحریک می‌کند.

R36/38 – باعث تحریک چشم‌ها، و پوست می‌شود.

R36/37/38 – باعث تحریک چشم‌ها دستگاه تنفسی و پوست می‌شود.

R37/38 – باعث تحریک دستگاه تنفسی و پوست می‌شود.

R42/43 – در صورت استنشاق و تماس با پوست ممکن است باعث حساسیت شود


 
 
H2S چیست؟
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۱۱:۳٦ ‎ق.ظ روز شنبه ٦ شهریور ۱۳۸٩
 

مشاهده یادداشت خصوصی


 
 
مدیریت ایمنی فرایند در کنترل خطرات مواد شیمیایی
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ٢:۳٢ ‎ب.ظ روز جمعه ٢٤ اردیبهشت ۱۳۸٩
 

مشاهده یادداشت خصوصی


 
 
مدیریت ایمنی فرایند در کنترل خطرات مواد شیمیایی
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ٢:۱٤ ‎ب.ظ روز جمعه ٢٤ اردیبهشت ۱۳۸٩
 

مشاهده یادداشت خصوصی


 
 
برنامه و سایت آنلاین بررسی نحوه واکنش مواد و ترکیبات شیمیایی با همدیگر
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۱٠:٤٤ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ٥ آذر ۱۳۸۸
 

مشاهده یادداشت خصوصی


 
 
اثرات شوینده های شیمیایی و محصولات بهداشتی بر سلامتی
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ٢:٥٧ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٢٧ خرداد ۱۳۸۸
 

 

تهیه کننده: مریم احسنی

دانشجوی کارشناسی بهداشت حرفه ای

 

 

 

قبل از جنگ جهانی دوم بیش از 80000 ماده شیمیایی کشف شد که ازمیان آنها ،  بیشتر نفت و قطران زغال سنگ برای ساخت سلاح های شیمیایی مورد استفاده قرار گرفت . مشکل این است که این مواد از نظر ایمنی به ندرت مورد آزمایش قرار    می  گیرند اما بدون رضایت و آگاهی  ما از خطرات آنها به غذا و آب و محصولات اضافه می شوند طبق تحقیقات انجمن ملی امریکا،هیچ اطلاعاتی برای بیش از 80 درصد از مواد شیمیایی که هر روز استفاده می شود ، وجود ندارد . کمتر از 20 درصد مواد به خاطر اثرات مزمن و موتاژنیک تست شده اند . این تستها هم اغلب روی مواد شیمیایی به طور جداگانه انجام می شود و تستی روی ترکیب مواد شیمیایی که روزانه با آنها در تماس هستیم انجام نمی شود .کلر که در سلاح های شیمیایی استفاده می شد امروزه در پاک کننده های مخازن و به عنوان دترجنت های ظرفشویی و . استفاده می شود، و می تواند کشنده باشد و تماس باآن بدون دستکش ، ماسکهای تنفسی و سیستم تهویه مجاز نمی باشد . کلر در آبهای نوشیدنی استخرهای شنا ، جکوزی ها و. وجود دارد . ماده مصرفی دیگر فلوراید است که  فوق العاده سمی بوده و فایده چندانی هم ندارد . بیشتر شوینده های خانگی شامل موادشیمیایی سمی هستند . آمونیاک تقریباَ در همه آنها وجود دارد و اگر با سفید کننده ها ترکیب شود تبدیل به کلرآمین می شود که کشنده است . دولت تائید میکند که محصولات شوینده خطرناکند و بر طبق قوانین و مقررات (کنترل و نظارت ) باید روی آنها برچسب هایی زده شود که نمایانگر قابلیت اشتعال  -خورندگی سمیت و مواد باشد . یک میلیون سم در کانادا هر سال در نتیجه استفاده از محصولات شوینده خانگی ایجاد می شود .            

که برخی از آنها کشنده هستند .

ضدعفونی کننده ها معمولاَ با پایه فنول یا کرزول هستند که پایانه های عصبی را بی حس

 می کنند.

هر بار که ظروف شسته می شوند مقدار زیادی دترجنت های ظرفشویی روی آنها باقی می مانند . در حالی که خوردن آنها بسیار خطرناک می باشد، زیرا این دترجنت ها بیشتر شامل نفت (بنزین سنگین ) CNCکه عامل کاهش دهنده فعالیت بدنی است
دی اتانول
آمین وکلرفنیل فنول که یک سم کبدی ومحرک متابولیکی است، می باشند اثرات جانبی صابونهای آنتی باکتریال شامل زبری، خشکی است ، احساس زخم در بینی به علت بوی تند و غلیظ آمونیاک موجود در آن است .این اثرات حداقل 20 ساعت بعد از تماس ادامه دارد . شستن دستهابا آب سرد مانع از پخش باکتریها و میکروبها  می شود، در حالی که آب گرم به رشد ارگانیسم های غیر مفید کمک می کند. در اکثر موارد برای ضدعفونی ، باکتری ها خیلی مفیدتر از مواد شیمیایی هستند . می توان سرکه را به عنوان ماده ضد عفونی کننده به کار برد.فرمالدئید تقریباَ در همه محصولات شوینده مثل شوینده های لباس خمیر دندان و شامپو و. وجود دارد. دترجنت ها شامل فسفر آنزیم ها آمونیاک و نفتالین فنول ونیتریل وتری استات و ..هستند .این مواد شیمیایی می توانند باعث بثورات جلدی خارش آلرژی- مشکلات سینوسی و...شوند .اینها روی لباس ها و ملافه ها باقی مانده و از طریق پوست جذب می شوند .ضدعفونی کننده ها معمولاَ با پایه فنول یا کرزول هستند که پایانه های عصبی را بی حس می کنند. آنها طحال، پانکراس و سیستم عصبی مرکزی را مختل میکنند.

 

شامپوهای بچه که به عنوان مواد ملایم و ضداشک ریزش چشم تبیلغ می شوند شامل بدترین نوع مواد شیمیایی هستند .

 

حدود یک سال لازم است تا اثرات خطرناک پخش 2 اونس از این مواد حتی با وجود سیستم تهویه حذفشود. شوینده های فرها (اجاق وتنورها ) از بیشترین محصولات سمی هستند که مردم استفاده می کنند.خوشبو  کننده های هوا مانع توانایی ما در بوئیدن می شوند زیرا باعث انتشار عوامل کسالت آور عصبی می شوند و مجاری بینی را با لایه ای از روغن  می پوشانند. خشک کننده ها هم به شدت سمی هستند . نرم کننده ها که برای حذف اصطکاک صابونهای شوینده استفاده می شود، مسلماَ  بی ضرر نخواهند بود .مواد موجود در حشره کش ها که بسیار خطرناک هستند در موادی مانند خمیر دندان و شامپو و . نیز وجود دارند . حشره کش ها سبب آسم ، برونشیت ، اگزما میگرن و کهیر و دردهای ماهیچه ای و مفصلی ومرگ می شوند و تنفس آنها باعث تهوع ،سرفه، افسردگی، حساسیت چشم ، ضعف و تیرگی بینایی ، حرکت غیر عادی عضله ، لرزه عصبی ، خنده بی اختیار و .       می شوند . حشره کش ها در سلولهای چربی تجمع می یابند . شامپوهای معمولی شامل مواد شیمیایی سخت و خشن هستند . شامپوهای بچه که به عنوان مواد ملایم و ضد اشک ریزش چشم تبیلغ می شوند شامل بدترین نوع مواد شیمیایی هستند که عبارتند از عوامل بیهوش کننده که اثر سوزش آور را می پوشاند . استفاده مکرر از سولفات سدیم و فرمهای دیگر آن که باعث کاهش تیز هوشی و کوری می شوند، معمولاَ درشامپوها، خمیردندان ها ومحصولات بهداشتی دیگر استفاده می شوند . کمیسیون ایمنی محصولات مصرف کننده ها، عموماَعلت 150 نوع آلرژی ، اثرات نقص تولد و سرطانها و مشکلات روانی را در خانه ها کشف کرده است. غلظت سموم مواد شیمیایی در خانه ها 5 برابربیشتر از هوای خارج است . و یک مطالعه به وسیله EPA   نشان   
می دهد که بسیاری از نمونه های هوای داخل 70 برابر سمی ترند
.

خوشبو کننده های هوا

مانع توانایی ما در بوئیدن  می شوند زیرا باعث انتشار عوامل کسالت آور عصبی می شوند و مجاری بینی را با لایه ای از روغن  می پوشانند.

علاوه بر این مشکلات مسئله تجمع این مواد خطرناک شیمیایی در  لوله های فاضلاب است، که علاوه بر عدم وجود هزینه کافی در تصفیه آنها آب کافی هم برای رقیق سازی آنها وجود ندارد . عادات خرید ما همیشه یک نیاز برای محصولاتی که می خریم ایجاد می کند، بنابراین باید صنایع شیمیایی را تشویق کنیم تا مسئول محصولاتشان باشند همانطور که ما مسئول خریدمان هستیم. 

 

مقاله بالا نیز از نشریه فراسو برگزیده شده است دست اندرکاران این نشریه عبارتند از :

 

صاحب امتیاز و مدیر مسئول

  محمد مهدی ایزدی

شورای سردبیری :

محمدمهدی ایزدی - زهرا رضائی محمدی    

شورای نویسندگان :

فاطمه اسدیان مریم احسنی ، پژمان خلعتبری- منیره سادات نوابی- زهرا رضائی محمدی ، نیلوفر شاه قلی نژاد- سیداحمدحسینی- سجاد موسوی ،  لاله عابدی- فهیمه سربندی- زهرا باقری-  مریم وایقانی ،  مهدی علی محمدی مهدی معمارباشی ، 

تایپ و صفحه آرایی

زهراباقری - زهرا رضائی محمدی


 
 
عوامل شیمیایی
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ٢:٥٤ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٢٧ خرداد ۱۳۸۸
 

گرد و غبار روی صفحه نمایشگر باعث خستگی چشم و سردرد در کاربران رایانه می شود.

 

Chemical Safety Basics 

 

مخاطرات کار با مواد شیمیایی و ژنوتوکسیکولوژی شغلی 

 

ایمنی در نگهداری مواد شیمیایی


 
 
راهنمای ایمنی کار با مواد شیمیایی Chemical Safety قسمت سوم
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۱:۱٥ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱۱ اسفند ۱۳۸٧
 

راه کارهای کنترل خطر


- هودهای شیمی

هود شیمی نخستین سد محافظ برای کارکنان و محیط آزمایشگاه در هنگام کار با مواد خطرناک شیمیایی است. به عنوان یک قاعده کلی، هنگام کار کردن با موادی که به طور محسوس فرار هستند، یا جزء مواد فوق العاده خطرناکی هستند که اصلی ترین روش ورود  آنها به بدن از طریق تنفس است، باید از هود شیمی استفاده کرد.
تمام هودهای شیمی باید بطور سالانه بازبینی شده و تأییدیه صحت کارکرد داشته باشند.
رعایت اصول بیان شده ذیل هنگام استفاده از هود ضروری است : (برگه اطلاعات باید روی هود نصب باشد)
• فقط موادی در فضای کار، زیر هود قرار گیرد که برای انجام آزمایش به آن نیاز است زیرا بهم ریختگی و شلوغ بودن سبب اختلال جریان هوا و افزایش خطر برای کارکنان  آزمایشگاه خواهد شد.
• هنگام کارکردن، شیشه محافظ جلویی در پائین ترین حالت قرار داشته باشد.
• ظروف حاوی مواد شیمیایی حداقل 15 تا 20 سانتیمتر از دریچه ورودی فاصله داشته باشند.
• قبل از شروع بکار، کنترل شود که فن تهویه هوا سالم باشد. (جریان هوا برقرار باشد)
 

                                          


قبل و بعد از کارکردن با پرکلریک اسید ‹‹ HClO4 ›› در زیر هود، باید فضای داخل هود شسته و خشک شده باشد. زیرا در هودی که با پرکلریک اسید کار شده باشد امکان تجمع نمکهای پرکلرات به صورت پودر بسیار ریز در اگزوز خروجی وجود دارد و نمکهای پرکلرات ممکن است منفجر شوند.


- تهویه هوا


یکی دیگر از روشهای کاهش خطرات ناشی از مواد شیمیایی موجود در هوا، استفاده از سیستمهای تهویه هوا است، که با توجه به محیط های کاری مختلف می تواند انواع گوناگونی داشته باشد. نکته مهم در مورد این سیستمها بازبینی دوره ای و تأییدیه صحت کارکرد آنها توسط مسئولین فنی ذیربط می باشد.
 
دوش و چشم شوی اضطراری

براساس استاندارد OSHA C ]، 151 ،1910[ ، لازم است دوش ها و چشم شوی های اضطراری در مکانهایی که امکان پاشیدن مواد خورنده (Corrosive) به بدن یا چشم وجود دارد نصب شود.
- موقعیت نصب دوش و چشم شوی نسبت به محلی که با مواد خطرناک شیمیایی کار می شود نباید بیشتر از 22 متر یا 10 ثانیه زمان برای رسیدن به آن باشد.
- مکان نصب دوش و چشم شوی اظطراری باید کاملاً مشخص و در معرض دید قرار داشته باشد.
- چشم شوی باید هفته ای یکبار بازبینی شود و با بازکردن جریان آب آن ذرات احتمالی تخلیه و شستشو شود.
- به منظور جلوگیری از ورود ذرات معلق به خروجی های چشم شوی، نباید درب پوش نازلها برداشته شود.

تجهیزات ایمنی فردی (PPE) Personal Protective Equipment

تجهیزات ایمنی فردی که سدّ اولیه محافظت محسوب می شوند، به وسایلی اطلاق می شود که شخص را در مقابل استنشاق مواد خطرناک یا هر گونه تماس بدن با آنها محافظت می کند.
 
الف- تجهیزات متداول

روپوش آزمایشگاه :
 
 به منظور محافظت لباسهای شخصی از آلوده شدن یا پاشیدن مواد شیمیایی به آنها باید روپوش پوشیده شود.
هنگام کارکردن با حجم زیادی از اسیدهای قوی (یا موارد مشابه) باید از پیش بند پلاستیکی مخصوص و محفاظ کفش استفاده شود.

کفش :

در آزمایشگاه نباید از دمپائی یا کفشی که رو باز است استفاده کرد. پوشیدن کفش های رو بسته، پاها را در مقابل ریختن احتمالی مواد شیمیایی یا سقوط اجسام محافظت می کند.

عینک :

عینک یا محافظ صورت را باید هنگام کار کردن با مواد شیمیایی روی سکوهای آزمایشگاه یا هود شیمی استفاده کرد. استفاده از عینک یا محافظ، چشمها و صورت را در مقابل خطر احتمالی پاشیدن مواد شیمیایی ناشی از انفجار یا واکنشهای شدید محافظت خواهد کرد.

ب- انواع دستکشها

انتخاب دستکش مناسب با توجه به نوع ماده شیمیایی بسیار مهم است. زیرا هر دستکشی برای کارکردن با تمام مواد شیمیایی یا موقعیت ها مناسب نیست.
نکات مهم هنگام استفاده از دستکش ها
• به راهنما یا پیشنهاد کارخانه سازنده ماده شیمیایی جهت انتخاب دستکش مناسب مراجعه کنید.
• در صورت پاره شدن دستکش حین کار، بلافاصله آن را تعویض کنید.
• هنگام تعویض دستکش ها و بعد از اتمام کار دستها را باید شستشو داد.


ج-  ماسکها


زمانی که استفاده از هود شیمی امکان پذیر نیست باید از ماسک محافظ استفاده کرد.
انتخاب صحیح نوع ماسک باید با توجه به نوع ماده شیمیایی (غبار- بخار) انجام شود.
قبل از شروع به کار کنترل شود که اندازه ماسک مناسب صورت باشد، در این صورت از کارکرد صحیح آن می توان مطمئن بود.
ریختن مواد شیمیایی در آزمایشگاه
بعضی مواقع بطور سهوی یا پافشاری بر یک ایده و روش کار ناصحیح، ممکن است باعث بروز حادثه در آزمایشگاه شود. عمده ترین حادثه در آزمایشگاه ریختن مواد شیمیایی است.
 دستورات ذیل در صورتی که میزان ماده شیمیایی ریخته شد کم باشد باید انجام شود.
• افراد حاضر در آزمایشگاه را بلافاصله مطلع کنید.
• از استنشاق بخارات ماده ریخته شده اجتناب کنید.
• از تجهیزات ایمنی فردی مانند محافظ چشم و صورت، دستکش و لباس استفاده کنید.
• ماده ریخته شده را در یک مکان کوچک محدود کنید.
• از مواد مناسب برای خنثی کردن و جذب اسیدها و بازهای معدنی استفاده کنید.
• باقیمانده بی اثر را جمع آوری کرده و بعد از قرار دادن در ظرف مناسب به همراه پسماندهای شیمیایی معدوم کنید.
• برای سایر مواد شیمیایی، می توان از بسته های مخصوص جمع آوری یا جاذب مناسب یا ماسه خشک استفاده کرد.
• بعد از جمع آوری ماده ریخته شده، سطوح با آب شسته شود.
در صورتیکه میزان ماده شیمیایی ریخته شده زیاد باشد انجام اقدامات زیر ضروری است.
• کمک به اشخاص مصدوم یا آلوده شده با مواد شیمیایی، برای خارج کردن آنها از محیط آلوده.
• در صورتیکه مواد ریخته شده قابل اشتعال هستند، تمام منابع حرارتی و شعله ها باید خاموش شود.
• برای پیشگیری از سرایت به سایر فضاها، تمامی درب ها بسته شود.
• اطلاع به افراد ذیصلاح برای انجام اقدامات اورژانسی.
 
پسماندهای شیمیایی

تمام آزمایشگاهها باید دستورالعمل مربوط به شیوه صحیح امحاء پسماندهای شیمیایی را رعایت کنند. بنابراین ضروری است تا یک برنامه مدیریتی صحیح جهت پسماندهای شیمیایی به مورد اجرا گذاشته شود.
اصول نگهدری و جابجایی پسماندهای شیمیایی
• درب ظروف نگهداری پسماندهای شیمیایی باید همیشه بسته باشد.
• ظروف حاوی پسماندهای شیمیایی باید حتماً برچسب داشته باشند. بر روی برچسب باید حتماً کلمه پسماند و نام ماده شیمیایی قید گردد. (مثال پسماند- کلروفرم)
• به منظور پیشگیری از شکستن و ریختن پسماندهای شیمیایی، ظروف شیشه ای حاوی این مواد را روی زمین و در جایی که امکان صدمه به آن وجود دارد قرار ندهید. درصورتیکه مجبور به این کار هستید ظروف شیشه ای را در یک ظرف مطمئن دیگر قرار دهید.
• پسماندهای شیمیایی را مدت زمان طولانی در آزمایشگاه نگهداری نکنید. (حداکثر بعد از 30 روز به شیوه صحیح معدوم گردد).
مواد شیمیایی تولیدشده در آزمایشگاه
برای شناساییی مواد شیمیایی سنتز شده در آزمایشگاه و جلوگیری از خطرات احتمالی آنها، باید دستورالعملهای ویژه و تجهیزات ایمنی مناسب تدارک دیده شود.
براساس نوع ماده شیمیایی تولید شده ای که قرار است در آزمایشگاه استفاده شود، پیش بینی های ویژه باید بعمل آید.
الف- استفاده از ماده شیمیایی تولید شده ای که خطرات آن کاملاً شناخته شده است.
 کارکردن با مواد شیمیایی سنتز شده ای که خطرات آن کاملاً شناخته شده است (مثلاً خاصیت سرطان زایی یا سمیت دارند) هنگام باید انجام شود که :
- اولاً کارکنان و دانشجویان آموزش مناسب و لازم را در زمینه استفاده از این مواد دیده باشند.
-  ثانیاً تجهیزات ایمنی فردی (PPE) در آزمایشگاه مهیا باشد و همچنین در صورت امکان از شیوه های مهندسی مهار خطر استفاده گردد.

 
 
شیوه های مهندسی مهار خطر، سبب کاهش یا حذف خطرات شیمیایی یا فیزیکی در محیط کار می شود که به یکی از روشهای ذیل ممکن است انجام شود.
1- حذف  فنون، روش کارها یا مواد خطرناک (Elimination)
2- جایگزینی فنون، روشها و مواد کم خطر یا بی خطر با موارد خطرساز ( Substitution)
3- جداسازی کارکنان از خطرات (  Segregation)
4- محصور کردن خطرات (  Enclosure)
5- تهویه محیط کار و منشاء آلودگی ها (  Ventilation)
6- تعمیر یا تعویض تجهیزات و ماشین آلات معیوب (  Repair or Replacement)

 

ب- استفاده از ماده شیمیایی تولید شده ای که خطرات آن شناخته شده نیست.
مواد شیمیایی ای که سنتز شده اند و خطرات آنها ناشناخته است باید به عنوان مواد خطرناک ویژه(PHS) در نظر گرفته شده و با روش آن مواد با آنها کارکرد (مانند مواد، موتاژن، کارسینوژن، تراتوژن، سموم و ...).
مسئول آزمایشگاه موظف است خطرات بالقوه ماده شیمیایی تازه سنتز شده را به شیوه مناسب تعیین کند تا براساس آن تجهیزات ایمنی فردی و روش مهندسی مهار خطر مناسب استفاده شود.

لینکهای مفید در زمینه ایمنی مواد شیمیایی

http://www.itcilo.it/actrav/actrav-english/telearn/osh/ip/risky.htm
http://www.itcilo.it/actrav/actrav-english/telearn/osh/kemi/ctmmain.htm
http://www.itcilo.it/actrav/actrav-english/telearn/osh/kemi/scan/sandhm.htm

 
 
راهنمای ایمنی کار با مواد شیمیایی Chemical Safety قسمت دوم
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۱:۱۱ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱۱ اسفند ۱۳۸٧
 
نظافت و نظم در آزمایشگاه


نظم و نظافت عمومی در آزمایشگاه یکی از مهمترین مظاهر ایمنی در آزمایشگاه است.
آزمایشگاهی که با پسماندهای اضافی و وسایل غیرقابل استفاده در محیط آزمایشگاه پراکنده است، نه تنها از نظر  ظاهر سبب آشفتگی و بهم ریختگی می شود، بلکه می تواند عامل مهمی در ایجاد حریق و آتش سوزی باشد.
خارج کردن عوامل غیرقابل استفاده از آزمایشگاه ضمن اینکه بروز حوادث را کم می کند، فضای بیشتری را برای کار تحقیق و نگهداری وسایل لازم و ضروری فراهم می سازد.
آزمایشگاه بطور مرتب باید نظافت شده و کف آن بوسیله تی نخی کشیده شود. سطوح میزها و صندلی ها گردگیری و ضدعفونی شود.
در صورتی که سطوح صندلی و میزها آغشته به پسماندهای واکنشگر شده است باید به منظور جلوگیری از سرایت آن به سایر افراد کاملاً تمیز و خشک گردد.
 

خوردن و آشامیدن در آزمایشگاه


خوردن و آشامیدن در آزمایشگاه ممنوع است. همچنین نگهداری مواد غذایی در محلهایی که مواد شیمیایی خطرناک استفاده می شود نباید انجام شود.
خوردن و آشامیدن در مکان مخصوص که به این منظور درنظر گرفته شده باید انجام شود.

نکاتی که  موقع استفاده از این مکان تمیز باید رعایت شود :
• خارج کردن دستکش بعد از کار با مواد شیمیایی و شستن دستها
• عدم انتقال وسایلی که در آزمایشگاه استفاده می شود به محیط تمیزی که برای خوردن و آشامیدن در نظر گرفته شده است، مانند خودکار، کتاب، دفترچه یادداشت و غیره ...
• خارج  کردن روپوش آزمایشگاه هنگام خوردن و آشامیدن
 
مخاطرات فیزیکی

مواد قابل اشتعال

مواد قابل اشتعال ممکن است به شکل آئروسل (ذرات ریز مایع پخش شده در هوا)- گاز- مایع یا جامد باشند.
در بیشتر آزمایشگاهها، گازها، مایعات و جامدات از اهمیت بیشتری برخورداند.
گازهای قابل اشتعال توسط OSHA تعریف شده  اند و عبارتند از :
 (A) گازی که در دما و فشار محیط، غلظت 13 درصد (حجمی) یا کمتر آن با هوا تولید مخلوط قابل اشتعال می کند.
(B) گازی که در دما و فشار محیط، غلظت بالاتر از 12 درصد حجمی آن با هوا تولید مخلوط قابل اشتعال می کند.
• مایعات قابل اشتعال به مایعاتی اطلاق می شود که دمای احتراق آنها پائین تر ازF ◦100 (◦C 37.8) باشد.
• جامدات قابل اشتعال موادی هستند به غیر از عوامل قابل انفجار و ترکیدن که در اثر اصطکاک، جذب رطوبت و تغییر خودبخودی ماهیت شیمیایی، به شدت آتش می گیرند و مسبب ایجاد مخاطرات جدی می شوند.
 استفاده از اطلاعات موجود در MSDS (برگه اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی) یک ماده شیمیایی بهترین مرجع برای تعیین قابل اشتعال بودن آن است. علاوه بر این، بر روی برچسب مواد قابل اشتعال این مطلب قید شده است.

نکاتی که هنگام کار کردن با مواد قابل اشتعال باید رعایت شود :

الف : مواد قابل احتراق را از مکانهای ذیل خارج کنید :
- محیطی که از شعله مستقیم و سطوح بسیار داغ (Hot Plate) استفاده می شود.
- محیطی که دستگاههای مکانیکی و الکتریکی نامطمئن در حال کار کردن است. (بدلیل احتمال جرقه زدن)
ب : مواد قابل اشتعال باید در کابینت های مخصوص نگهداری این مواد قرار داشته باشند، این کابینت ها باید از منابع شعله و حرارت دور باشند، یا در یک مکان مخصوص که به همین منظور درنظر گرفته شده نگهداری شوند.
ج : به منظور پیشگیری از ایجاد الکتریسیته ساکن کف آزمایشگاه از جنسی باشد که تولید الکتریسیته نکند.
د : سیگار کشیدن ممنوع
در آزمایشگاههایی که با مواد شیمیایی قابل اشتعال سروکار دارند، در صورتی که یخچال یا فریزر وجود دارد باید توسط متخصصین ذیربط تأیید شود که خطر ایجاد جرقه و آتش سوزی توسط آنها وجود ندارد.
 
مواد خورنده

مواد خورنده به موادی اطلاق می شود که در صورت تماس با نسوج و بافتهای زنده به طریق شیمیایی باعث تخریب یا تغییر غیرقابل بازگشت در آنها می شود.
نمونه های زیادی از این مواد در آزمایشگاهها وجود دادند. از مثالهای آشنای آن اسیدهای قوی و بازهای قوی هستند. اکسیدکننده های قوی نیز می توانند سبب سوختگی و صدمه به چشمها و پوست شوند.
شیشه هایی که مواد خورنده در آن نگهداری می شوند باید در یک ظرف دیگر قرارداده شده و در مکانی نگهداری شود که هوای آن تهویه می شود.ظرف ثانویه می تواند از جنس پلاستیک یا مشابه آن باشد.
ظرف ثانویه علاوه بر اینکه از نشست کردن و ریختن مواد خورنده جلوگیری می کند، سبب پیشگیری از خوردگی وسایل فلزی دیگر نیز می شود.
برگه اطلاعات ایمنی یک ماده شیمیایی (MSDS)، بهترین منبع برای تعیین خورنده بودن آن است. بعلاوه اینکه، بر روی برچسب مواد شیمیایی خورنده این موضوع قید شده است.

مواد اکسیدکننده
اکسیدکننده ها عواملی هستند که سبب آتش سوزی می شوند یا به گسترش اشتعال سایر مواد کمک می کنند، در نتیجه یا آتش می گیرند و یا سبب آزاد شدن اکسیژن، یا گازهای دیگر می شوند.
نمونه هایی از مواد اکسیدکننده عبارتند از :
نمکهای پرمنگنات مانند پرمنگنات پتاسیم (KMnO4)
 اسید نیتریک غلیظ (HNO3)
 نیترات آمونیوم  (NH4 NO3)
ترکیبات هیپوکلریت و هیپوهالید مانند وایتکس
 ید و سایر هالوژنها
کلریت ها- کلراتها مانند کلرات سدیم (NaClO4) و پرکلراتها
 آمونیوم سریم(IV) نیترات
 ترکیبات کرم(VI) مانند H2CrO4 ،H2Cr2O7 ، و سایر کروماتها و دی کروماتها
 پیریدینیوم کلرو کرومات
 پراکسیدها
 سولفواکسیدها
 اوزون
 اسمیوم تتراکساید
 نیتروس اکساید(N2O). 
مواد اکسید کننده در صورت ترکیب شدن با مواد قابل اشتعال تشکیل مواد قابل انفجار میدهند. در نتیجه مواد اکسیدکننده باید دور از حلالها در مکانی سرد و بدور از رطوبت نگهداری شوند.( این مواد در زیر کاسه دستشویی نگهداری نشود)
با مراجعه به برگه اطلاعات ایمنی ماده شیمیایی (MSDS) ماده اکسیدکننده می توان صحیح ترین شیوه نگهداری را بکار برد.

Contact with combustible material may cause fireلیست مواد اکسید کننده ای که در صورت در صورت تماس با مواد قابل اشتعال سبب آتش سوزیمیشود                         
Explosive when mixed with combustible material. لیست مواد اکسید کننده ای که در صورت در صورت تماس با مواد قابل اشتعال سبب انفجارمیشود 
                                
مواد واکنش پذیر با آب

مواد واکنش پذیر با آب آن دسته از موادی هستند که شدیداً با آب واکنش داده و ضمن ایجاد گرما تولید گازهای قابل اشتعال یا سمی می کنند.
بیشترین مواد واکنش پذیر با آب در آزمایشگاههای شیمی وجود دارد، اما تعدادی از هیدریدها و فلزات قلیایی مانند سدیم ممکن است در سایر آزمایشگاههای مراکز تحقیقات هم وجود داشته باشد.
نمونه هایی از مواد واکنش پذیر با آب عبارتند از :
 کلسیم هیدرید- لیتیم آلومینیوم هیدرید- فلزات سدیم، پتاسیم و لیتیم.
- اینگونه مواد باید در مکانی سرد و خشک نگهداری شوند. هرگز آنها را در زیر دستشویی نگهدری نکنید.
- به منظور پیشگیری از واکنش فلزات قلیایی با بخار آب موجود در هوا، این فلزات باید در روغنهای معدنی (یا نفت) نگهداری شود.
استفاده از اطلاعت موجود در برگه اطلاعات ایمنی(MSDS) مواد واکنش پذیر با آب بهترین منبع اطلاعاتی برای شیوه صحیح نگهداری و کارکردن با آنهاست.
لیست مواد واکنش پذیر با آب
فلزات قلیایی
- هیدریدهای فلزات قلیایی
- آمیدهای فلزات قلیایی
- آلکیل های فلزی مانند لیتیم آلکیل- آلومینیوم آلکیل
- واکنشگرهای گرینیارد
- هالیدهای غیرفلزی : مانند S2Cl2-SiCl4-PCl5-PCl3-BF3-BCl3
- اسید هالیدهای غیرآلی مانند : SO2Cl2 – SOCl2 – POCl3
- پنتو اکسید فسفر
- کلسیم کاربید
- اسید هالیدهای آلی
- انیدریدهایی که وزن مولکولی کمی دارند.

مواد آتشگیر    (Pyrophoric Materials)

مواد آتشگیر به موادی اطلاق می شود که به طور خودبخود در هوا (دمای پائین تر ازC ◦40 ) مشتعل می شوند. مواد آتشگیر عموماً با آب واکنش پذیر هستند و در صورت تماس با آب یا هوای مرطوب آتش خواهند گرفت. نگهداری و جابجا کردن مواد آتشگیر باید در ظرفی که فضای آن از گاز آرگون یا نیتروژن (به استتثناء چند مورد) پرشده است انجام شود.
روش ایمن نگهداری مواد آتشگیر

محلولهای آتش گیر

مقادیر کم محلولهای آتشگیر را در شیشه هایی که درپوش آن از جنس PTFE (Polytertrafluoroethylene) می باشد نگهداری می کنند. مقادیر زیادتر آن در سیلندرهای فلزی (مانند سیلندر گاز) نگهداری می شود که یک سوزن مخصوص به دریچه خروجی آن وصل می شود و بوسیله یک سرنگ کاملاً خشک، هوای داخل سیلندر با یک گاز بی اثر (آرگون یا نیتروژن) جایگزین می شود.
 مواد جامد آتشگیر

جامدهای آتشگیر در جعبه های مخصوصی که بوسیله گاز بی اثر پرشده اند نگهداری می شوند، این جعبه ها فوق العاده گران قیمت هستند. بنابراین بعضی از این مواد به شکل محلول فروخته می شوند و بعضی دیگر در ظروف حاوی روغن معدنی (پارافین و ..) یا حلالهای هیدروکربنی سبک نگهداری می شوند.
جامدهای آتشگیر خفیف (مانند لیتیم آلومینیوم هیدرید یا سدیم هیدرید) را می توان برای مدت زمان کوتاه در هوای معمولی جابجا کرد، اما برای نگهداری طولانی مدت باید در ظروفی که فضای آن با یک گاز خنثی (آرگون یا نیتروژن) پر شده است، نگهداری شود.
 معدوم کردن مواد آتشگیر

معدوم کردن مقادیر کم مواد آتشگیر و ظروف خالی آن را باید با دقت فراوان و با سردکردن باقیمانده این مواد انجام داد.
- موادی که واکنش پذیری کمی دارند را در مقادیر زیادی از یک حلال بی اثر مانند هگزان رقیق کرده و ظرف آن را در حمام یخ قرار داده و قطره قطره به آن آب سرد اضافه کنید.
- موادی که واکنش پذیری زیاد دارند: محلول رقیقی از آن را به آهستگی به یخ خشک اضافه کرده و با افزودن یک ماده که واکنش پذیری ملایمی با ماده آتشگیر دارد و همچنین در یخ خشک منجمد نمی شود (مانند دی اتیل اتر، استون، ایزوپروفیل الکل و متانولی که مقدار جزئی آب داشته باشد) خنثی سازی انجام می شود.
لیست مواد آتشگیر

مواد جامد

1- ذرات ریز فلزاتی مانند : منیزیم – کلسیم- زیرکونیم- اورانیوم
2- فلزات قلیایی (سدیم – پتاسیم)
3- هیدریدهای فلزی یا غیرفلزی (دی بوران – سدیم هیدرید- لیتیم آلومینیوم هیدرید- اورانیوم تری هیدرید)
4- واکنشگرهای گرینیارد(RMg X)
5- مشتقات آلکیله شده هیدریدهای فلزی و غیرفلزی (مانند دی اتیل آلومینوم هیدرید- بوتیل لیتیم- تری متیل آلومینیوم).
6- کربونیل های فلزی (مانند دی کبالت اکتاکربونیل- کربونیل نیکل)
7- کاتالیزورهای هیدروژناسیون مانند رنه نیکل
8- فسفر سفید یا زرد
9- پلوتونیوم
10- متان تلورول (CH3 TeH)
 گازهای آتشگیر

- آرسین
- دی بوران
- فسفین
- سیلان
مایعات آتشگیر
- هیدرازین
- ترکیبات ارگانومتالیک‹‹ Metalorganics ››
موادی که تولید پراکسید می کنند

مواد شیمیایی هستند که به مرور زمان یا در اثر تماس با هوا تولید کریستالهای پراکسید می کنند که به ضربه حساس هستند. عمومی ترین ترکیبات شیمیایی که تولید پراکسید می کنند عبارتند از دی اتیل اتر و تتراهیدروفوران (THF)، وقتی که درب این مواد باز شد نمی توان از تولید پراکسید در آنها جلوگیری کرد مگر اینکه بعد از آن در ظرفی نگهداری شوند که هوای داخل آن گاز بی اثر باشد. ( که عملاً نشدنی است).
به این دلیل، توصیه می شود، تمام موادی که تولید پراکسید می کنند در هنگام دریافت کردن تاریخ زده شده و به شکل دوره ای میزان پراکسید تولید شده در آنها با استفاده از تست های مخصوص ارزیابی شود. به عنوان یک اقدام احتیاطی، فقط مقادیری از این مواد که در یک آزمایش در حال اجرا استفاده می شود در آزمایشگاه نگهداری کنید (نه بیشتر)
مطالعه برگ اطلاعات ایمنی ماده شیمیایی ‹‹ MSDS ››  موردنظر، بهترین منبع اطلاعاتی برای انجام اقدامات صحیح هنگام کار و نگهداری آن است.
طبقه بندی مواد شیمیایی که به مرور زمان تولید پراکسید می کنند
گروه I : ترکیبات غیراشباع، خصوصاً آنهایی که جرم مولکولی کمی دارند و ممکن است شدیداً پلیمریزه شده و بطور اتفاقی  شروع به تولید پراکسید کنند. این ترکیبات را بیشتر از 12 ماه نگهداری نکنید.

اسامی تعدادی از ترکیبات شیمیایی گروه I
 
آکریلیک اسید تترا فلئورو اتیلن
آکریلو نیتریل وینیل استات
بوتا دی ان وینیل استیلن
کلروبوتا دی ان (کلروپرن) وینیل کلراید
کلروتری فلئورواتیلن ونیل پیریدین
متیل متا آکریلات وینیلیدین کلراید
استیرن  
  
گروه II :
این گروه شامل ترکیباتی هستند که در هنگام تلغیظ شدن (بوسیله تقطیر یا تبخیر) خطر تولید پراکسید دارند. مقدار پراکسید در این ترکیبات باید در صورت تلغیظ شدن یا رسیدن به یک غلظت مشخص اندازه گیری شود. این ترکیبات را بیشتر از 12 ماه نگهداری نکنید.
 
اسامی تعدادی از ترکیبات شیمیایی گروه II
 
استال
دی اکسان (P-dioxane)
کومن (ایزو پروپیل بنزن)
اتیلن گلیکول دی متیل اتر (glyme)
سیکلو هگزن
فوران
سیکلو اوکتن
متیل استیلن
سیکلو پنتن
متل سیکلو پنتان
دی استیلن
متیل-1- بوتیل کتون
دی سیکلو پنتا دی ان
تترا هیدرو فوران
دی اتیلن گلیکول دی متیل اتر(diglym)
تترا هیدرو نفتالین
دی اتیل اتر (ether)
وینیل اتر
 
گروه   III:
پراکسید تولید شده توسط این ترکیبات حتی بدون تغلیظ شدن ممکن است منفجر شود. این ترکیبات را بیشتر از سه ماه نگهداری نکنید.

 
ترکیبات آلی
ترکیبات غیر آلی
دی ونییل اتر
پتاسیم (فلزی)
دی ونییل استیلن
پتاسیم آمید
ایزو پروپیل اتر
سدیم آمید
ونییلیدن کلراید
 
 
مایعات و گازهای سرمازا(Cryogenic)
                                                                                                          
ترکیبات سرمازا(Cryogenic)  : گازهایی هستند که در دماهای پائین به مایع یا جامد تبدیل شده اند. نمونه هایی از این ترکیبات سرمازا عبارتند از : هلیوم مایع، نیتروژن مایع، اکسیژن مایع و یخ خشک (دی اکسید کربن جامد).
خطراتی که بدلیل استفاده از ترکیبات سرمازا(Cryogenic)  ممکن است رخ دهد عبارتند از : صدمات بافتی ( به شکل یخ زدن بافت به علت سرما)، ایجاد خفگی بدلیل جانشین شدن این ترکیبات با اکسیژن موجود در هوا، احتمال انفجار بدلیل نوسانات فشار در ظرف نگهداری.
خطر دیگری که هنگام استفاده از هیدروژن مایع، هلیم مایع، و بویژه نیتروژن وجود دارد تغلیظ شدن اکسیژن مایع است، که اگر اکسیژن مایع با مواد قابل اکسید شدن تماس پیدا کند امکان انفجار وجود خواهد داشت.

نکات ذیل هنگام استفاده از ترکیبات سرمازا (Cryogenic) باید رعا یت شود :
• نگهداری و کار کردن با مواد سرمازا(Cryogenic) باید در مکانی که هوای آن به خوبی تهویه می شود انجام گردد. (از نگهداری و کارکردن با این مواد در فضاهای کوچک و درب بسته اجتناب کنید).
• به عنوان یک اقدام پیشگیرانه همیشه موقع جابجاکردن یا کار کردن با مواد سرمازا از دستکش مخصوص استفاده کنید.
• موقع تخلیه ماده سرمازا یا بازکردن درب ظرف آن باید ماسک محافظ صورت پوشیده شود.
• حمل و نقل مواد سرمازا(Cryogenic) باید به شیوه صحیح و تأیید شده انجام گیرد (مثلاً استفاده از ظروف دو جدارة مخصوص). باید مراقبت نمود که شیوه کار باعث افزایش بیش از حد گاز و بالارفتن فشار نشود.
• در صورت استفاده از بالابرهای برقی برای انتقال مواد سرمازا باید درب ظروف مورد استفاده کاملاً سفت و محکم بوده و حداکثر ظرفیت آن یک لیتر (برای مواد مایع) یا یک کیلوگرم (برای مواد جامد) باشد.
 
مواد منفجر شونده

ترکیب قابل انفجار ترکیبی است که در صورت قرار گرفتن در معرض ضربه ناگهانی، فشار یا دمای بالا، سبب آزادکردن مقادیر زیادی حرارت و گاز با فشار زیاد به محیط می شود.
جدول زیر نام موادی است که در صورت ترکیب شدن با یکدیگر توانایی تولید ماده منفجرشونده را دارند. این واکنشگرها به شکل عمومی در آزمایشگاهها موجود است.
- استون + کلروفرم در حضور یک باز
- استون + مس ، نقره جیوه یا نمکهای آنها
- آمونیاک (محلولهای آبی آمونیاک)+CL2،  Br2،  I2
- کربن دی سولفید + سدیم آزید
- کلر + یک الکل
- کلروفرم یا تتراکلرید کربن + پودر آلومینیوم یا منیزیم
- شارکول + عامل اکسید کننده
- دی اتیل اتر + کلر
- دی متیل سولفوکسید + یک آسیل هالید ، SOCl2 یا POCl3
- دی متیل سولفوکسید + Cro3
- اتانول + کلسیم هیپوکلریت
- اتانول + نیترات نقره
- اسید نیتریک + استیک اسید یا استیک انیدرید
- پیکریک اسید + نمک یک فلز سنگین مانند سرب، جیوه یا نقره
- اکسید نقره + آمونیاک + اتانول
- سدیم + هیدروکربن کلردار
- سدیم هیپوکلریت + آمین
 
سموم ‹‹Poisons››
سموم، ترکیباتی شیمیایی هستند که در صورت استنشاق، خوردن، تزریق یا جذب پوستی آنها در بدن، باعث صدمه به اندامهای هدف، مانند کبد، ریه یا اندام تناسلی می گردند.
 
سیلندرهای گاز فشرده

خطرات ناشی از وجود سیلندرهای حاوی گاز فشرده در آزمایشگاه به دو صورت شیمیایی یا فیزیکی ممکن است باشد.
- آزاد شدن ناگهانی حجم زیادی از یک گاز در محیط می تواند سبب کم شدن اکسیژن موجود در هوا و متعاقب آن ایجاد خفگی در افراد حاضر در آزمایشگاه نماید.
- بعضی از گازهای موجود در آزمایشگاه به دلیل قابلیت زیاد اشتعال پذیری شان ممکن است سبب آتش سوزی در محیط شوند.
- در صورتی که شیر خروجی در اثر ضربه به سیلندرها آسیب دیده باشد، احتمال بروز صدمات جبران ناپذیر وجود دارد.

 ( توجه :             1- درپوش شیر سیلندر در موقع حمل و نقل بسته باشد.
                         2- در آزمایشگاه سیلندر گاز فشرده، با وسیله ای مناسب به دیوار ثابت شود.
                         3- حمل و نقل سیلندرهای گاز فشرده در آزمایشگاهها با وسیله مخصوص آن انجام شود.)
 
جابجایی سیلندرهای گاز فشرده

- جابجایی سیلندرهای گاز فشرده، باید بوسیله دوچرخه مخصوص آن که مجهز یه زنجیر محافظ سیلندر است انجام شود.
- به منظور محافظت از شیر سیلندر، حتماً موقع حمل و نقل درپوش محافظ شیر بسته شده باشد.
- سیلندرهای گاز فشرده در آزمایشگاه حتماً به وسیله زنجیر یا تسمه ای محکم به دیوار ثابت شده باشد.
 روشها و اقدامات احتیاطی برای کارکردن با سیلندرهای گاز فشرده
 رعایت نکات احتیاطی در ارتباط با سیلندرهای گاز فشرده در آزمایشگاه :
- سیلندرها، یا در نگهدارندة فلزی مخصوص که در کف آزمایشگاه است قرار می گیرد یا بوسیله تسمه یا زنجیری فلزی به دیوار ثابت می شود و یا بوسیله یک گیره به میز کار نصب می گردد.
- سیلندرها را در مسیر تردد عمومی قرار ندهید.
- سیلندرهایی که حاوی گازهای قابل اشتعال هستند در مکانی دور از شعله ( چراغ بونزن) و گرم کننده های برقی (هات پلیت) بگذارید.
- برای اطمینان از نوع گاز موجود در سیلندر، به رنگ سیلندر اعتماد نکنید، بلکه حتماٌ برچسپ سیلندر را بررسی کنید.
- با توجه به نوع گاز سیلندر، تنها از شیر تنظیم کننده (رگولاتور) مخصوص به آن گاز استفاده کنید.
- شیرهای خروجی در مواقعی که لازم نیست باید بسته باشد.
- هرگز خودتان اقدام به پرکردن مجدد سیلندر نکنید. تولید کنندگان مربوطه این کار را خواهند کرد و در صورت نیاز، سیلندرها را رفع نقص خواهند نمود.
 
مواد شیمیایی خیلی خطرناک        
                                                                                                                                                                 Highly Hazardous Substances 
بر اساس استاندارد تعریف شده به وسیله ادارة ایمنی و سلامت شغلی

[occupational safety and Health Administration (OSHA)]، مواد شیمیایی ای که خطرات ویژه‌ای دارند تحت عنوان  Particularly Hazardous Substances (PHS) نام گذاری و در سه گروه تقسیم بندی شده‌اند.
(PHS) به ترکیبات شیمیایی اطلاق می شود که اگر به طور صحیح و مناسب بکار برده نشوند، ممکن است صدمات فوق العاده شدیدی برای افرادی که با آنها سروکار دارند ایجاد کند. این صدمات ممکن است به صورت سرطان- صدمه به جنین- ایجاد عیوب ژنتیکی- عقیمی یا ایجاد تغییر در دستگاه تولید مثل باشد. بعلاوه سرایت مقادیر بسیار کم بعضی از ترکیبات مانند مهارکننده کولین استراز، سیانید یا مواد شیمیایی فوق العاده سمی، ممکن  صدمات جبران ناپذیر و حتی مرگ به دنبال داشته باشد.
بنابراین کار کردن با این ترکیبات در آزمایشگاه مستلزم رعایت اقدامات ایمنی شدیدتر و بیشتری می باشد.
 ( با توجه به مقادیر و روشی که هنگام کار کردن با این مواد در آزمایشگاه اتخاذ می شود باید دستورالعمل ایمنی مناسب را رعایت نمود.)
براساس تقسیم بندی OSHA، سه گروه آن به قرار زیر است:

1- موادی که به عنوان عوامل سرطان زا شناخته شده اند. Carcinogen) "Select"

موادی که توسط OSHA به عنوان (گروه مواد سرطان زا) انتخاب شده اند   Carcinogen) (Select  در یکی از زیر گروههای زیر قرار می گیرند.
الف- موادی که توسط OSHA سرطان زا اعلام شده است :  Carcinogen) OSHA)
این مواد به وسیله OSHA به عنوان سرطان زا معرفی شده اند. هر کدام از این مواد استانداردهای مخصوص به خود را دارد که در زیر گروه 2 استانداردهای عمومی صنعتی که توسط OSHA بیان شده قرار می گیرند.
ب- موادی که در انسان سرطان زا شناخته می شوند. (Known Human Carcinogen)
این مواد در تقسیم بندی ای که از سوی [National Toxicology Program (NTP)] در جدیدترین گزارشات سالانه اش بیان می شود به عنوان موادی که می توانند سرطان زا باشند شناخته می شوند. یا در تقسیم بندی که به وسیله
International Agency for Research on cancer “IARC”  اعلام شده در گروه یک ‹‹ عوامل سرطان در انسان›› قرار دارند.
ج- موادی که توان ایجاد سرطان در انسان را دارند.
این مواد در لیستی که از سوی IARC اعلام شده یا در گروه 2A ‹‹ موادی که احتمالاً در انسان ایجاد سرطان می کنند››
“Probably Carcinogenic to humans”  و یا در گروه 2B ‹ موادی که شاید سبب ایجاد سرطان در انسان شوند ›
”Possibly Carcinogenic to humans”  قرار می گیرند.
و یا در طبقه بندی که توسط [National Toxicology Program (NTP)] اعلام شده با عنوان
reasonably anticipated to be a carcinogen (موادی که سرطان زا بودن آنها قابل انتظار است) نامیده می شوند.
 با توجه به آزمایشاتی که به طرق ذیل بر روی حیوانات انجام شده، دلایل آماری معنی داری وجود دارد که حاکی از شیوع تومور در آنهاست.
• ورود مواد سرطان زا از طریق استنشاق : سرایت مزمن به شکل روزانه 6 تا 7 ساعت، هفته ای 5 روز و مقدار ماده کمتر از 15 میلی گرم در هر متر مکعب از فضا.
• سرایت از طریق پوست : تماس مواد با پوست به مقدار کمتر از 300 میلی گرم به ازای هر کیلو وزن بدن در هر هفته
• خوراکی : خوردن مقداری کمتر از 50 میلی گرم به ازای هر کیلو وزن بدن به طور روزانه

2- سموم مؤثر بر دستگاه تولید مثل  “Reproductive Toxins”

این ترکیبات به موادی اطلاق می شود که بر فرآیند طبیعی تولید مثل اثرات منفی ایجاد می کنند.
اثرات مضر این مواد به شکل کاهش تمایلات جنسی، کاهش امکان باروری، مرگ جنینی ، القاء نقص کروموزومی (ایجاد جهش) ایجاد ناهنجاری در جنین یا نقایص اساسی بعد از تولد جنین ممکن است ظاهر شود. بعضی از مواقع مشکلات بعد از یک دوره نهفتگی طولانی مدت ممکن است ظاهر شود. گاهی مواقع تعدّد مواد شیمیایی، پیچیدگی جریان طبیعی تولید مثل در انسان، و تأثیر عوامل دیگر (مانند : سیگار کشیدن، رژیم غذایی، اثرات محیطی) باعث می شود که اثر تماس با مواد شیمیایی بر ایجاد این نقایص به سختی پذیرفته شود.
با توجه به این عدم یقین، زنان باردار هنگام کار کردن با مواد شیمیایی آزمایشگاه باید احتیاطات لازم را بطور کامل انجام دهند.
زنان باردار باید این مطلب را (حاملگی) به مسئول آزمایشگاه اطلاع دهند. زیرا با ارزیابی خطر در آزمایشگاه و بکارگیری اقدامات پیشگیرانه و استفاده از تجهیزات ایمنی مناسب می توانند کار را به شکل ایمن انجام دهند. صدمات ناشی از سموم بر روی تخم بارور شده و جنین، در مراحل اولیه آبستنی شدیدتر است. ضمن اینکه اکثر خانمها در این مرحله حساس، از بارداری خود بی اطلاع هستند. بنابراین به بانوانی که در سنین مناسب بارداری هستند توصیه می شود که هنگام کارکردن با مواد شیمیایی دقت لازم را بعمل آورند، بخصوص در مورد موادی که به طور سریع از طریق پوست جذب می شود (مانند فرم آمید “ formamide ”).
 با توجه به شرایط محیط کار و نظر طبیب معالج، یکی از انتخاب های زیر ممکن است انجام شود.
• کار در محیط آزمایشگاه بدون نیاز به هیچ تغییری ادامه یابد.
• کار در محیط آزمایشگاه با ایجاد تغییراتی در روش کار آزمایش انجام شود یا با استفاده از تجهیزات محافظت شخصی در محیط انجام شود.
• در موارد نادری ممکن است طبیب معالج توصیه کند که تا پایان دورة بارداری در آزمایشگاه فعالیت نکند.
از تغییرات دیگری که ممکن است نیاز شود مورد توجه قرار گیرد :
• بررسی مواد شیمیایی که در آزمایشگاه استفاده می شوند از نظر تراتوژنیسیته و تعویض آنها ، یا واگذار کردن کار با آنها به شخص دیگر (شخص غیر باردار)
• مواظبت شدیدتر به منظور اجتناب از سرایت مواد شیمیایی هنگام جابجایی یا کار کردن با آنها.
• حساسیت ویژه در مورد استفاده از تجهیزات ایمنی فردی، در صورت لزوم از  تمامی تجهیزات ایمنی استفاده شود.
• در صورت امکان تمام آزمایشات در زیر هود شیمی انجام شود، یا اینکه از سایر شیوه های مناسب مهندسی مهار خطر استفاده گردد.
 
عوامل سمی مؤثر بر دستگاه تولید مثل1-2-3-4
 
در زنان
در مردان
گازهای بیهوشی دهنده
کربن دی سولفید
عوامل و داروهای شیمی درمانی ( در سرطان)
کلرودکن (کی پون)
کلروپرن
دی برومو کلرو پروپان (DBCP)
دی نیتروتولوئن
اتیلن دی بروماید
اتیلن گلیکول منواتیل اتر
اتیلن اکساید
مصرف الکل (اتانول)
اترهای گلیکول
هگزان
کاد‌میم غیرآلی
سرب (آلی و غیرآلی)
کنتراسپتیوهای خوراکی زنانه
حشره کشها
دخانیات
دماهای بالا
وینیل کلراید
گازهای بیهوشی دهنده
آتیلین
بنزن
کربن دی سولفید
عوامل و داروهای شیمی درمانی (در سرطان)
کلروپرن
مصرف الکل (اتانول)
اتیلن اکساید
اترهای گلیکول
فرمالدئید
سرب (آلی و غیر آلی)
مونومتیل جیوه (Methylmercury)
حشره کشها
استرهای فتالیک اسید “PAES”
بی فنیل های پلی کلر دار “Polychlorinated biphenyls)
استرپتومایسین
استیرن
دخانیات
تولوئن
وینیل کلراید

 

 1)Casarett and Doull’s TOXICOLOGY The Basic Science of Poisons; 3rd Edition, Macmillan Publishing Co., New York, 1986
2)INDUSTRIAL TOXICOLOGY Safety and Health Applications in the Workplace,  P. L. Williams and J. L. Burson, Eds, Van Nostrand Reinhold, New York
3)The Effects of Workplace Hazards on Male Reproductive Health; Department of Health and Human Services National Institute for Occupational Safety and Health Publication No. 96-132
4)The Effects of Workplace Hazards on Female Reproductive Health; Department of Health and Human Services National Institute for Occupational Safety and Health Publication No. 99-104
 
 
 
 
 
 

3- موادی که سمیّت فوق العاده زیادی دارند.

مواد سمی با سمیت فوق العاده زیاد، به آن دسته از موادی اطلاق می شود که می توانند با یک بار تماس حتی با مقدار کم سبب آسیب های جدی، ناتوانی و از کار افتادگی و شاید مرگ گردند.
جدول زیر مقادیر خطرناک مواد شیمیایی با توجه به راههای ورود آنها توسط OSHA تعیین گردیده است.
 

درجه بندی سمیت تعیین شده بوسیله OSHA

درجه بندی سمیت به روشی دیگر[1]

LD50 خوراکی
(رت ، mg/kg)

 LD50 تماس پوستی خرگوش[2]

LC50 استنشاقی
رت، ppm برای یک ساعت [3]

LC50  استنشاقی
رت، mg/m3 برای یک ساعت

بسیار سمی
(Highly toxic)

بسیار سمی
(Highly toxic)

کمتر از 50

کمتر از 200

کمتر از 200

کمتر از 2000

سمی
Toxic

سمیت متوسط
(Moderatly Toxic)

500-50

1000-200

2000-200

2000-2000

-----

سمیت کم (Slightly Toxic)

5000-500

5000-1000

20000-2000

200000-20000

 
(1) : Prudent Practices in the Laboratory: Handling and Disposal of Chemicals; National Academy Press, Washington, D.C., 1995

(2) : تعریف LD50 : مقدار مادة شیمیایی که می تواند از طریق خوردن، تزریق شدن یا از طریق پوست، تحت شرایط کنترل شده آزمایشگاهی ، 50 درصد تعداد حیوانات مورد آزمایش را بکشد.
(3) : LC50: غلظتی از یک ماده شیمیایی موجود در هوا، که قادر است 50 درصد تعداد حیواناتی که با آن در تماس بوده اند را بکشد.
استانداردهای OSHA در ارتباط با مواد سمی (Toxic )در لینک زیر قابل دستیابی است.

http://www.osha.gov/pls/oshaweb/owaidsp.show_document?p_table=STANDARDS&p_id=10106
آدرس آژانس تحقیقات بین المللی سرطان                                    http://www.iarc.fr/ 


 
 
راهنمای ایمنی کار با مواد شیمیایی Chemical Safety قسمت اول
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۱٢:٥٠ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱۱ اسفند ۱۳۸٧
 
راهنمای ایمنی کار با مواد شیمیایی Chemical Safety


مقدمه :
استفاده از مواد شیمیائی خطرناک در تمامی آزمایشگاهها باید مطابق با اصول استاندارد ادارة ایمنی و سلامت شغلی
[occupational safety and Health Administration(OSHA)] باشد.
برای اجرای این استاندارد باید تدابیر محافظت در برابر مواد شیمیایی (CHP) نوشته شود. این تدابیر باید سلامتی افرادی را که در آزمایشگاه با مواد شیمیائی خطرناک کار می
کنند تأمین کند.
این بخش از دستورالعمل راهنمای ایمنی در آزمایشگاه، شامل تدابیر محافظت در برابر مواد شیمیائی (CHP) است و این تدابیر به شکل بارزی می تواند در مواقع ضروری از
سرایت مواد شیمیایی خطرناک به بدن جلوگیری کند.
علاوه بر دستورالعمل های اجرایی استانداردی که در سایت قرارداده شده، لازم است برای سایر موارد خطرساز(اعم از شیمیایی، فیزیکی و غیره ) نیز این دستورالعمل ها آماده
شود.
بنابراین باید مواد شیمیایی خطرناک و سایر موارد مخاطره آمیز توسط مسئول هر آزمایشگاه مشخص شده و با همکاری واحد ایمنی؛ سلامت و محیط پزوهشکده اقدام به تهیه دستورالعمل
اجرایی استاندارد شود.

 
مسئولیت ها در برابر محافظت از مواد شیمیایی

 
مسئولیت رئیس بخش

- اطمینان از وجود تمام امکانات لازم برای ایمنی در برابر مواد شیمیایی در بخش مربوط به خود
- دستور تهیه کردن دستورالعمل محافظت در برابر مواد شیمیایی (CHP) متناسب با نیاز آزمایشگاه مربوطه

مسئولیت ناظر (سرپرست)

- تهیه و تکمیل دستورالعمل محافظت در برابر مواد شیمیایی (CHP)، مخصوص به آزمایشگاه مربوط به خود
- آموزش کارکنان و تازه واردین به آزمایشگاه به منظور چگونگی یافتن و استفاده از MSDS (برگ اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی)
- تهیه MSDS مواد شیمیایی موجود در آزمایشگاه برای استفاده داخلی
- مطلع کردن تازه واردین از مواد شیمیایی خطرناک موجود در آزمایشگاه
- تهیه دستورالعمل چگونگی استفاده کردن از مواد شیمیایی بسیار خطرناک
- هماهنگی به منظور انجام آزمایشات طبی، کنترل میزان تماس با مواد شیمیایی و ...
- هماهنگی فوری برای اقدام به موقع در موارد اورژانس، یا ریختن مواد شیمیایی، جراحت و آسیب بدنی یا سرایت سریع وسیع مواد شیمیایی
- تهیه MSDS برای همه موارد شیمیایی خطرناک موجود در آزمایشگاه به منظور استفاده تمامی کارکنانی که با این مواد سر وکار دارند. در صورت لزوم اطلاعات این مواد باید به روز شود.

مسئولیت کارکنان و دانشجویان

- آگاهی از مقررات و اجرای استانداردهای مربوط به محافظت در برابر مواد شیمیایی (CHP)
- گزارش دادن حوادث، یا احتمال سرایت مواد شیمیایی، و یا هر وضعیت خطرناک دیگر به سرپرست آزمایشگاه

مسئولیت واحد ایمنی و سلامت

- بازبینی و مرور دستورالعملهای استاندارد محافظت در برابر مواد شیمیایی به طور سالانه.  
- توسعه و تکمیل راهنمای ایمنی شیمیایی، تجدیدنظر در راهنمای ایمنی آزمایشگاه و اطلاعات موجود در سایت برای آموزش کارکنان آزمایشگاه .
- ارزیابی میزان سرایت یک ماده شیمیایی و پیش بینی روش های جلوگیری ازسرایت آن.
- راهنمایی در مواقع اضطراری به منظور جمع آوری مواد شیمیایی که ریخته است.
- تحقیق و رسیدگی به حوادث آزمایشگاهی.
- نگهداری اطلاعات و اسنادی که بیانگر تماس کارکنان با مواد شیمیایی بوده است.
- تهیه و نگهداری لیست مواد شیمیایی که نیازمند اقدامات کنترلی بیشتری است.
- بازرسی دوره ای آزمایشگاهها به منظور بررسی مسائل ایمنی آنها.

برگ اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی ‹‹MSDS››
 
ادارة ایمنی و سلامت شغلی‹‹OSHA›› لازم دانسته است که تمام سازندگان، بازرگانان عمده فروش، و توزیع کنندگان مواد شیمیایی برگ اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی ‹‹MSDS›› برای موادی که تولید می کنند یا می فروشند تهیه کنند. OSHAهمچنین لازم دانسته که کارفرمایان یک کپی از MSDS مواد شیمیایی خطرناک تهیه و در مکانی که با این مواد سروکار دارند نگهداری کنند. این اطلاعات‹‹MSDS›› باید در تمام اوقات کاری در دسترس افراد باشد.
عموماً برگه های اطلاعات MSDSبا ماده شیمیایی سفارش شده توسط شرکت سازنده داده می شود یا می توان آن را بعداً دریافت کرد.
دسترسی به MSDS یک ماده شیمیایی از طریق لینکهای موجود در وب سایت واحد ایمنی و سلامت امکان پذیر است .
قبل از کارکردن با هر ماده شیمیایی ابتدا با استفاده از MSDS آن با خطرات و نکات ایمنی مربوطه باید آشنا شد.
برگه های اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی حاوی اطلاعاتی است که عبارتند از : نام ماده شیمیایی- خصوصیات فیزیکی و شیمیایی- سمیت آن- شیوه صحیح جابجایی و نگهداری آن- روشهای صحیح اقدامات اورژانسی اولیه و  ...
به طور کلی یک MSDS حاوی اطلاعات گوناگونی می باشد که تعدادی از آنها عبارتند از :

1- هویت ماده شیمیایی
2- ترکیب یا اطلاعات مربوط به اجزاء سازندة آن
3- آشنایی با خطرات احتمالی
4- اقدامات اولیه اورژانسی
5- اقدامات اولیه در مواجهه با حریق
6- اقدامات اولیه در صورت ریختن اتفاقی ماده شمیایی
7- شیوه صحیح حمل و نقل و نگهداری
8- روشهای مهارکردن سرایت آن/ محافظت افراد در برابر ماده شیمیایی
9- خواص فیزیکی و شیمیایی
10- پایداری و واکنش پذیری
11- اطلاعات سمیت ماده شیمیایی
12- اطلاعات اکولوژیکی
13- اصول صحیح معدوم کردن پسماندهای آن
14- اطلاعات لازم در مورد جابجا کردن آن
15- سایر اطلاعات

پاسخ هر سؤالی در مورد MSDS را در آدرس زیر می توان یافت.

http://www.ilpi.com/msds

جستجوی MSDS در آدرس زیر امکان پذیر است.

http://www.msdssearch.com/msdssearch.htm

برچسب نام ماده شیمیایی :

برچسب های نصب شده بر روی ظروف مواد شیمیایی، منبع اصلی و مهم اطلاعات آن ماده است.
سازندگان مواد شیمیایی باید براساس استانداردهای مرتبط با خطر مواد شیمیاییOSHA  (1200،1910،CFR29) بر روی هر ظرف، برچسبی دارای مشخصات: نام و آدرس سازنده – نام ماده شیمیایی و خطرات احتمالی در صورت استفاده از آن را قید نمایند.
بیشتر سازندگان مواد شیمیایی اطلاعات اضافی دیگری مانند خواص فیزیکی- اقدامات اولیه اورژانسی و .. را نیز روی برچسب قید می کنند. براساس استاندارد مربوط به آزمایشگاه که توسط OSHA تعریف شده است (1450،1910،CFR29) باید مسئولین آزمایشگاه مطمئن باشند که ظروف حاوی مواد شیمیایی خطرناک موجود در آزمایشگاه، بدون برچسب یا دارای برچسب مخدوش شده نباشند. همچنین ظروف حاوی حلال یا مواد شیمیایی دیگری که برچسب آن به مرور زمان خراب شده باید مجدداً برچسب جدید نصب گردد.
مقادیر کم مواد شیمیایی که به طور موقت در ظروف آزمایشگاه نگهداری می شوند باید دارای برچسب نام ماده شیمیایی و خطر مربوط به آن باشند.
 
علامت لوزی: روشی برای طبقه بندی خطرات یک ماده شمیایی( توسط NFPA )

علامت لوزی که توسط NFPA طراحی شده است روشی بین المللی برای شناسایی خطرات مربوط به یک ماده شیمیایی خاص است. تا کارکنان با استفاده از اطلاعات آن دچار صدمه و آسیب نشوند.
این علامت خیلی مواقع در آزمایشگاهها، مکان های نگهداری مواد شیمیایی یا روی ظروف مواد شیمیایی پیدا می شود. در جدول زیر خطرات گوناگون در لوزی مربوطه بوسیله کدهایی به شکل عدد نشان داده شده که به ترتیب شدت خطر تقسیم بندی شده اند.
 
خطر حریق(آتش سوزی)

 دمای اشتعال :

4- کمتر از ◦73 فارنهایت
3- کمتر از ◦100
2- بیشتر از ◦100 و کمتر از ◦200 فارنهایت
1- بالاتر از ◦200 فارنهایت
0- غیر اشتعال
خطر مرتبط با سلامتی
 

 4- کشنده
3- بی نهایت خطرناک
2- خطرناک
1- کمی خطرناک

 
 
واکنش پذیری

4- احتمال منفجر شدن
3- احتمال انفجار در صورت ضربه یا حرارت
2- تغییرات شیمیایی شدید
1- ناپایدار در صورت حرارت دادن
0- پایدار
 
خطرات ویژه
 
 OX- اکسیدکننده
ACID- اکسید
ALK- قلیا
CORR- خورنده
Use No Water – از آب استفاده نشود
Radioactive- پرتوزا
لینکهای مرتبط با NFPA

http://www.nfpa.org/index.asp
http://www.nfpa.org/faq.asp?categoryID=928#23060
 
دستورالعمل های اجرایی استاندارد (SOPs)

دستورالعملهای اجرایی استاندارد که روشهای صحیح کار را بیان می کنند، به منظور راهنمایی افراد جهت کارکردن صحیح با مواد شیمیایی خطرناک تهیه شده اند.
دستورالعملهای اجرایی استاندارد باید برای هر کدام از مواد شیمیایی خطرناک که در آزمایشگاه وجود دارد تهیه شود، (SOP)ها باید بیان کننده شیوة صحیح آماده کردن، توزیع و انتقال، نگهداری، معدوم کردن پسماندها و اقدامات اورژانسی اولیه موردنیاز برای هر ماده شیمیایی خطرناک یا گروهی از مواد شیمیایی که خطرات مشابه دارند باشد.

نکات قابل توجه در ارتباط با مواد شیمیایی

 
1) تهیه مواد شیمیایی

• هنگام خریداری مواد شیمیایی برای آزمایشگاه، باید بررسی کاملی انجام داد تا مواد شیمیایی ای خریداری گردد که کمترین خطرات را داشته باشند.
• حجم مواد شمیایی خطرناک که در آزمایشگاه نگهداری می شود باید حتی الامکان مطابق با نیاز باشد تا خطرات ناشی از آن برای کارکنان کم باشد. (از ذخیره بیش از حد نیاز مواد در آزمایشگاه پرهیز شود)
• انجام یک آزمایش به روشهای مختلفی امکان پذیر است، به این منظور باید با بررسی دقیق روشها، روشی را انتخاب کردکه از مواد شیمیایی با خطرات کمتر و ایمنی بیشتر استفاده شود.
• مطلب مهم در مورد مواد شیمیایی جلوگیری از خریداری موادی است که در آزمایشگاه موجود است. چون در بعضی از آزمایشگاهها محققین مختلفی فعالیت می کنند، برای جلوگیری از خریدهای تکراری، باید لیست مواد شیمیایی و مقادیر هرکدام در دسترس باشد. رعایت این موضوع ضمن اینکه حجم مواد شیمیایی خطرساز را در آزمایشگاه کم می کند، فضای موردنیاز برای نگهداری این مواد را هم کاهش خواهد داد.
2) کارکردن با پودرهای شیمیایی
 
بعضی  از مواد شیمیایی که برای تهیه محلول استفاده می شوند به شکل پودر هستند. به منظور کاهش خطرات ناشی از استنشاق گرد و غبار این مواد و جلوگیری از آلودگی سطوح آزمایشگاه نکات ذیل توصیه می شود.
• در صورت امکان، ماده شیمیایی موردنیاز به صورت محلول های آماده خریداری گردد.
• در صورت امکان، پودر موردنظر به شکل بسته بندی شده و با وزن مشخص در ویالها یا شیشه های درب بسته ای که بتوان حلال را به داخل آن تزریق کرد، تهیه گردد.
• در صورتیکه توزین پودر شیمیایی در فضای آزمایشگاه باید انجام شود، نکات زیر رعایت گردد.
الف- در صورت امکان از ترازویی که در محفظه سربسته است استفاده شود، تا گردوغبار در هوا پخش نگردد.
ب- در صورت امکان با انتقال ترازو به هود شیمیایی یا هود بیولوژیک، توزین در زیر هود انجام گیرد.
ج- برای انتقال ماده شیمیایی از ظرف به ترازو اسپاتول مناسب استفاده شود.
(از ریختن یا پاشیدن پودر هنگام توزین اجتناب کنید)
د- همیشه هنگام کار با مواد شیمیایی خطرناک از تجهیزات محافظت شخصی استفاده شود.
هـ - بعد از اتمام کار سطوح آغشته به مواد شیمیایی را به طرز صحیح تمیز نمائید. تمیز نگه داشتن سطوح کار علاوه براینکه خطر سرایت مواد به دیگران را کاهش می دهد، از ایجاد خطا در سایر آزمایشات نیز می کاهد.

3) حمل و نقل مواد شیمیایی

هنگام حمل و نقل، رعایت نکات ایمنی ذیل به منظور جلوگیری از افتادن و ریختن مواد شیمیایی لازم است.
الف- مواد شیمیایی خریداری شده را حتماً در محیط آزمایشگاه از فروشنده تحویل بگیرید.
ب- در صورت استفاده از ظروف شیشه ای برای حمل و نقل مواد، درب آن محکم و غیرقابل نشت بوده و در یک ظرف نشکن دیگری قرار داده شود.
ج- در صورت امکان، حمل و نقل مواد شیمیایی با وسایل حمل و نقل عمومی انجام نشود.

4) انبار کردن مواد شیمیایی

شیوه صحیح نگهداری مواد شیمیایی در آزمایشگاه همیشه یکی از مطالب بسیار با اهمیت است.
مواد شیمیایی که به شیوه ناصحیح در کنار همدیگر نگهداری می شوند ممکن است با همدیگر واکنش داده و محصولات خطرناک تولید کنند.
گاهی اوقات نگداری ناصحیح مواد شیمیایی علاوه بر آلودگی، باعث هدررفتن مواد و کاهش خواص و اثرات مواد شیمیایی می شود.
رعایت نکات ذیل می توان خطرات ناشی از ناسازگاری مواد را حذف کند.
• از نگهداری اسیدها در مجاورت بازها یا فلزات فعال مانند سدیم- پتاسیم و منیزیم خودداری کنید.
• از نگهداری جامدات یا اسیدهای اکسیدکننده در مجاورت اسیدهای آلی و مواد قابل اشتعال اجتناب نمائید.
• از نگهداری موادی که با آب واکنش می دهند در اطراف سینک دستشویی یا نزدیکی محلولهای آبی خودداری کنید.
• از نگهداری اسیدها در مجاورت موادی که در تماس با آنها گازهای سمی تولید می کنند اجتناب کنید (مانند سدیم سیانید- سولفید آهن)
در جدول ذیل اسامی تعدادی از مواد شیمیایی که با یکدیگر ناسازگاری دارند و نباید در مجاورت هم نگهداری شوند آمده است.
 
ماده شیمیایی ناسازگار با ...
اسید استیک
عوامل اکسیدکننده : مانند اسید کرمیک- اسید نیتریک- ترکیبات هیدروکسیل دار – اتیلن گلیکول – پرکلریک اسید- پراکسیدها- پرمنگناتها
استون اسید نیتریک- اسید سولفوریک- سایر عوامل اکسیدکننده
استیلن کلر- برم- مس- فلئور- نقره- جیوه
فلزات قلیایی و قلیایی خاکی مانند: پودر آلومینیوم- منیزیم-کلسیم- لیتیم- سدیم- پتاسیم آب- تتراکلرید کرین- سایر ترکیبات هیدروکربنی کلردار- دی اکسید کربن- هالوژنها
آمونیاک(بی آب)    جیوه (مثلاً در فشارسنج جیوه ای)- کلر- هیپوکلریت کلسیم-ید- برم- هیدروفلوریک اسید
نیترات آمونیوم اسیدها- پودر فلزات- محلولهای قابل اشتعال- کلراتها- نیتریت ها- گوگرد- ترکیبات آلی ریز یا مواد قابل احتراق
آنیلین اسید نیتریک- پراکسید هیدروژن
مواد حاوی آرسنیک عوامل کاهنده
آزیدها اسیدها
برم عوامل مربوز به کلر را مشاهده کنید
اکسید کلسیم آب
کربن فعال هیپوکلریت کلسیم- سایر عوامل اکسیدکننده
کلراتها نمکهای آمونیوم- اسیدها- پودر فلزات – گوگرد- ترکیبات آلی ریز یا مواد قابل احتراق
کلر آمونیاک- استیلن- بوتا دی ان – بوتان- متان- پروپان (یا سایر گازهای بدست آمده از نفت) – هیدروژن – سدیم کاربید-بنزن – پودر فلزات- تربانتین
دی اکسید کلر (clo2)  آمونیاک- متان- فسفین (PH3)- سولفید هیدروژن
اسید کرمیک (کرومیوم تری اکسید) اسید استیک- نفتالین- کامفور- گلیسرول- الکل- محلولهای قابل اشتعال
مس استیلن- پراکسید هیدروژن
سیانیدها اسیدها
محلوهای قابل اشتعال نیترات آمونیوم- اسید کرمیک(H2cro4)- پر اکسید هیدروژن- اسید نیتریک- سدیم پراکسید- هالوژنها
هیدروکربن ها (مانند: بوتان- پروپان- بنزین) فلئور- کلر- برم- اسیدرکرمیک- پراکسید سدیم- سایر عوامل اکسید کننده
اسید هیدروسیانیک قلیا
اسید هیدروفلئوریک پرمنگنات پتاسیم- اسید سولفوریک
سولفید هیدروژن       اکسیدهای فلزی – پودر مس- عوامل اکسیدکننده
هیپوکلریت ها اسیدها- زغال فعال- آمونیاک
ید استیلن- آمونیاک (گاز یا محلول آبی)- هیدروژن
جیوه استیلن- فولمینیک اسید- آمونیاک
نیترات ها پودرهای فلزی و غیرفلزی- سولفید های فلزی- محلولهای قابل احتراق
اسید نیتریک استیک اسید- آنیلین- اسید کرمیک- هیدروسیانید اسید- سولفید هیدروژن- گازها و محلولهای قابل اشتعال- مس- آلیاژ برنج-فلزات سنگین- قلیایی ها
نیتریت ها نمکهای آمونیوم- آمیدها- فسفیدها- عوامل کاهنده
نیترو پارافین ها اسیدها- بازها- آمین ها- هالیدها
اسید اگزالیک    نقره- کلریت ها- اوره
اکسیژن روغنها- گریس- هیدروژن- سایر عوامل کاهنده شامل گازها، محلولها و مواد جامد قابل اشتعال
پرکلرات ها مشابه کلرات ها
پرکلریک اسید عوامل کاهنده مانند : استیک انیدرید- بیسموت و آلیاژهای آن- الکها- کاغذ – پشم- گریس- روغنها
فسفر (سفید) هوا- اکسیژن- قلیاها- هالوژنها- اکسیدهای هالوژن- عوامل اکسیدکننده
پتاسیم تتراکلرید کرین- دی اکسید کربن - آب
پرمنگنات پتاسیم گلیسرول- اتیلن گلیکول- بنز آلدئید- سایر عوامل کاهنده- اسید سولفوریک
سدیم تتراکلرید کربن- دی اکسید کربن- آب
پراکسید سدیم اتانول- متانول- اسید استیک گلاسیال- استیک انیدرید- بنز آلدئید- کربن دی سولفید- گلیسرین- اتلین گلیکول- اسیتل استات- متیل استات- فورفورال
سولفیدها اسیدها
سولفوریک اسید پرمنگنات ها- آب – محلولهای آبی- عوامل کاهنده- کلرات ها- پرکلرات ها- اسید نیتریک

 مرجع :              
                                                                                                                Safety in Academic chemistry laboratories  volume 1
 published by the American chemical society
Joint board-council committee on chemical safety
http://membership.acs.org/c/ccs/pubs/SACL_Students.pdf

نظافت و نظم در آزمایشگاه

نظم و نظافت عمومی در آزمایشگاه یکی از مهمترین مظاهر ایمنی در آزمایشگاه است.
آزمایشگاهی که با پسماندهای اضافی و وسایل غیرقابل استفاده در محیط آزمایشگاه پراکنده است، نه تنها از نظر  ظاهر سبب آشفتگی و بهم ریختگی می شود، بلکه می تواند عامل مهمی در ایجاد حریق و آتش سوزی باشد.
خارج کردن عوامل غیرقابل استفاده از آزمایشگاه ضمن اینکه بروز حوادث را کم می کند، فضای بیشتری را برای کار تحقیق و نگهداری وسایل لازم و ضروری فراهم می سازد.
آزمایشگاه بطور مرتب باید نظافت شده و کف آن بوسیله تی نخی کشیده شود. سطوح میزها و صندلی ها گردگیری و ضدعفونی شود.
در صورتی که سطوح صندلی و میزها آغشته به پسماندهای واکنشگر شده است باید به منظور جلوگیری از سرایت آن به سایر افراد کاملاً تمیز و خشک گردد.
خوردن و آشامیدن در آزمایشگاه

خوردن و آشامیدن در آزمایشگاه ممنوع است. همچنین نگهداری مواد غذایی در محلهایی که مواد شیمیایی خطرناک استفاده می شود نباید انجام شود.
خوردن و آشامیدن در مکان مخصوص که به این منظور درنظر گرفته شده باید انجام شود.

نکاتی که  موقع استفاده از این مکان تمیز باید رعایت شود :
• خارج کردن دستکش بعد از کار با مواد شیمیایی و شستن دستها
• عدم انتقال وسایلی که در آزمایشگاه استفاده می شود به محیط تمیزی که برای خوردن و آشامیدن در نظر گرفته شده است، مانند خودکار، کتاب، دفترچه یادداشت و غیره ...
• خارج  کردن روپوش آزمایشگاه هنگام خوردن و آشامیدن
 
مخاطرات فیزیکی

مواد قابل اشتعال

مواد قابل اشتعال ممکن است به شکل آئروسل (ذرات ریز مایع پخش شده در هوا)- گاز- مایع یا جامد باشند.
در بیشتر آزمایشگاهها، گازها، مایعات و جامدات از اهمیت بیشتری برخورداند.
گازهای قابل اشتعال توسط OSHA تعریف شده  اند و عبارتند از :
 (A) گازی که در دما و فشار محیط، غلظت 13 درصد (حجمی) یا کمتر آن با هوا تولید مخلوط قابل اشتعال می کند.
(B) گازی که در دما و فشار محیط، غلظت بالاتر از 12 درصد حجمی آن با هوا تولید مخلوط قابل اشتعال می کند.
• مایعات قابل اشتعال به مایعاتی اطلاق می شود که دمای احتراق آنها پائین تر ازF ◦100 (◦C 37.8) باشد.
• جامدات قابل اشتعال موادی هستند به غیر از عوامل قابل انفجار و ترکیدن که در اثر اصطکاک، جذب رطوبت و تغییر خودبخودی ماهیت شیمیایی، به شدت آتش می گیرند و مسبب ایجاد مخاطرات جدی می شوند.
 استفاده از اطلاعات موجود در MSDS (برگه اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی) یک ماده شیمیایی بهترین مرجع برای تعیین قابل اشتعال بودن آن است. علاوه بر این، بر روی برچسب مواد قابل اشتعال این مطلب قید شده است.

نکاتی که هنگام کار کردن با مواد قابل اشتعال باید رعایت شود :

الف : مواد قابل احتراق را از مکانهای ذیل خارج کنید :
- محیطی که از شعله مستقیم و سطوح بسیار داغ (Hot Plate) استفاده می شود.
- محیطی که دستگاههای مکانیکی و الکتریکی نامطمئن در حال کار کردن است. (بدلیل احتمال جرقه زدن)
ب : مواد قابل اشتعال باید در کابینت های مخصوص نگهداری این مواد قرار داشته باشند، این کابینت ها باید از منابع شعله و حرارت دور باشند، یا در یک مکان مخصوص که به همین منظور درنظر گرفته شده نگهداری شوند.
ج : به منظور پیشگیری از ایجاد الکتریسیته ساکن کف آزمایشگاه از جنسی باشد که تولید الکتریسیته نکند.
د : سیگار کشیدن ممنوع
در آزمایشگاههایی که با مواد شیمیایی قابل اشتعال سروکار دارند، در صورتی که یخچال یا فریزر وجود دارد باید توسط متخصصین ذیربط تأیید شود که خطر ایجاد جرقه و آتش سوزی توسط آنها وجود ندارد.
 
مواد خورنده

مواد خورنده به موادی اطلاق می شود که در صورت تماس با نسوج و بافتهای زنده به طریق شیمیایی باعث تخریب یا تغییر غیرقابل بازگشت در آنها می شود.
نمونه های زیادی از این مواد در آزمایشگاهها وجود دادند. از مثالهای آشنای آن اسیدهای قوی و بازهای قوی هستند. اکسیدکننده های قوی نیز می توانند سبب سوختگی و صدمه به چشمها و پوست شوند.
شیشه هایی که مواد خورنده در آن نگهداری می شوند باید در یک ظرف دیگر قرارداده شده و در مکانی نگهداری شود که هوای آن تهویه می شود.ظرف ثانویه می تواند از جنس پلاستیک یا مشابه آن باشد.
ظرف ثانویه علاوه بر اینکه از نشست کردن و ریختن مواد خورنده جلوگیری می کند، سبب پیشگیری از خوردگی وسایل فلزی دیگر نیز می شود.
برگه اطلاعات ایمنی یک ماده شیمیایی (MSDS)، بهترین منبع برای تعیین خورنده بودن آن است. بعلاوه اینکه، بر روی برچسب مواد شیمیایی خورنده این موضوع قید شده است.

مواد اکسیدکننده
اکسیدکننده ها عواملی هستند که سبب آتش سوزی می شوند یا به گسترش اشتعال سایر مواد کمک می کنند، در نتیجه یا آتش می گیرند و یا سبب آزاد شدن اکسیژن، یا گازهای دیگر می شوند.
نمونه هایی از مواد اکسیدکننده عبارتند از :
نمکهای پرمنگنات مانند پرمنگنات پتاسیم (KMnO4)
 اسید نیتریک غلیظ (HNO3)
 نیترات آمونیوم  (NH4 NO3)
ترکیبات هیپوکلریت و هیپوهالید مانند وایتکس
 ید و سایر هالوژنها
کلریت ها- کلراتها مانند کلرات سدیم (NaClO4) و پرکلراتها
 آمونیوم سریم(IV) نیترات
 ترکیبات کرم(VI) مانند H2CrO4 ،H2Cr2O7 ، و سایر کروماتها و دی کروماتها
 پیریدینیوم کلرو کرومات
 پراکسیدها
 سولفواکسیدها
 اوزون
 اسمیوم تتراکساید
 نیتروس اکساید(N2O). 
مواد اکسید کننده در صورت ترکیب شدن با مواد قابل اشتعال تشکیل مواد قابل انفجار میدهند. در نتیجه مواد اکسیدکننده باید دور از حلالها در مکانی سرد و بدور از رطوبت نگهداری شوند.( این مواد در زیر کاسه دستشویی نگهداری نشود)
با مراجعه به برگه اطلاعات ایمنی ماده شیمیایی (MSDS) ماده اکسیدکننده می توان صحیح ترین شیوه نگهداری را بکار برد.

Contact with combustible material may cause fireلیست مواد اکسید کننده ای که در صورت در صورت تماس با مواد قابل اشتعال سبب آتش سوزیمیشود                         
Explosive when mixed with combustible material. لیست مواد اکسید کننده ای که در صورت در صورت تماس با مواد قابل اشتعال سبب انفجارمیشود 
                                
مواد واکنش پذیر با آب

مواد واکنش پذیر با آب آن دسته از موادی هستند که شدیداً با آب واکنش داده و ضمن ایجاد گرما تولید گازهای قابل اشتعال یا سمی می کنند.
بیشترین مواد واکنش پذیر با آب در آزمایشگاههای شیمی وجود دارد، اما تعدادی از هیدریدها و فلزات قلیایی مانند سدیم ممکن است در سایر آزمایشگاههای مراکز تحقیقات هم وجود داشته باشد.
نمونه هایی از مواد واکنش پذیر با آب عبارتند از :
 کلسیم هیدرید- لیتیم آلومینیوم هیدرید- فلزات سدیم، پتاسیم و لیتیم.
- اینگونه مواد باید در مکانی سرد و خشک نگهداری شوند. هرگز آنها را در زیر دستشویی نگهدری نکنید.
- به منظور پیشگیری از واکنش فلزات قلیایی با بخار آب موجود در هوا، این فلزات باید در روغنهای معدنی (یا نفت) نگهداری شود.
استفاده از اطلاعت موجود در برگه اطلاعات ایمنی(MSDS) مواد واکنش پذیر با آب بهترین منبع اطلاعاتی برای شیوه صحیح نگهداری و کارکردن با آنهاست.
لیست مواد واکنش پذیر با آب
فلزات قلیایی
- هیدریدهای فلزات قلیایی
- آمیدهای فلزات قلیایی
- آلکیل های فلزی مانند لیتیم آلکیل- آلومینیوم آلکیل
- واکنشگرهای گرینیارد
- هالیدهای غیرفلزی : مانند S2Cl2-SiCl4-PCl5-PCl3-BF3-BCl3
- اسید هالیدهای غیرآلی مانند : SO2Cl2 – SOCl2 – POCl3
- پنتو اکسید فسفر
- کلسیم کاربید
- اسید هالیدهای آلی
- انیدریدهایی که وزن مولکولی کمی دارند.

مواد آتشگیر    (Pyrophoric Materials)

مواد آتشگیر به موادی اطلاق می شود که به طور خودبخود در هوا (دمای پائین تر ازC ◦40 ) مشتعل می شوند. مواد آتشگیر عموماً با آب واکنش پذیر هستند و در صورت تماس با آب یا هوای مرطوب آتش خواهند گرفت. نگهداری و جابجا کردن مواد آتشگیر باید در ظرفی که فضای آن از گاز آرگون یا نیتروژن (به استتثناء چند مورد) پرشده است انجام شود.
روش ایمن نگهداری مواد آتشگیر

محلولهای آتش گیر

مقادیر کم محلولهای آتشگیر را در شیشه هایی که درپوش آن از جنس PTFE (Polytertrafluoroethylene) می باشد نگهداری می کنند. مقادیر زیادتر آن در سیلندرهای فلزی (مانند سیلندر گاز) نگهداری می شود که یک سوزن مخصوص به دریچه خروجی آن وصل می شود و بوسیله یک سرنگ کاملاً خشک، هوای داخل سیلندر با یک گاز بی اثر (آرگون یا نیتروژن) جایگزین می شود.
 مواد جامد آتشگیر

جامدهای آتشگیر در جعبه های مخصوصی که بوسیله گاز بی اثر پرشده اند نگهداری می شوند، این جعبه ها فوق العاده گران قیمت هستند. بنابراین بعضی از این مواد به شکل محلول فروخته می شوند و بعضی دیگر در ظروف حاوی روغن معدنی (پارافین و ..) یا حلالهای هیدروکربنی سبک نگهداری می شوند.
جامدهای آتشگیر خفیف (مانند لیتیم آلومینیوم هیدرید یا سدیم هیدرید) را می توان برای مدت زمان کوتاه در هوای معمولی جابجا کرد، اما برای نگهداری طولانی مدت باید در ظروفی که فضای آن با یک گاز خنثی (آرگون یا نیتروژن) پر شده است، نگهداری شود.
 معدوم کردن مواد آتشگیر

معدوم کردن مقادیر کم مواد آتشگیر و ظروف خالی آن را باید با دقت فراوان و با سردکردن باقیمانده این مواد انجام داد.
- موادی که واکنش پذیری کمی دارند را در مقادیر زیادی از یک حلال بی اثر مانند هگزان رقیق کرده و ظرف آن را در حمام یخ قرار داده و قطره قطره به آن آب سرد اضافه کنید.
- موادی که واکنش پذیری زیاد دارند: محلول رقیقی از آن را به آهستگی به یخ خشک اضافه کرده و با افزودن یک ماده که واکنش پذیری ملایمی با ماده آتشگیر دارد و همچنین در یخ خشک منجمد نمی شود (مانند دی اتیل اتر، استون، ایزوپروفیل الکل و متانولی که مقدار جزئی آب داشته باشد) خنثی سازی انجام می شود.
لیست مواد آتشگیر

مواد جامد

1- ذرات ریز فلزاتی مانند : منیزیم – کلسیم- زیرکونیم- اورانیوم
2- فلزات قلیایی (سدیم – پتاسیم)
3- هیدریدهای فلزی یا غیرفلزی (دی بوران – سدیم هیدرید- لیتیم آلومینیوم هیدرید- اورانیوم تری هیدرید)
4- واکنشگرهای گرینیارد(RMg X)
5- مشتقات آلکیله شده هیدریدهای فلزی و غیرفلزی (مانند دی اتیل آلومینوم هیدرید- بوتیل لیتیم- تری متیل آلومینیوم).
6- کربونیل های فلزی (مانند دی کبالت اکتاکربونیل- کربونیل نیکل)
7- کاتالیزورهای هیدروژناسیون مانند رنه نیکل
8- فسفر سفید یا زرد
9- پلوتونیوم
10- متان تلورول (CH3 TeH)
 گازهای آتشگیر

- آرسین
- دی بوران
- فسفین
- سیلان
مایعات آتشگیر
- هیدرازین
- ترکیبات ارگانومتالیک‹‹ Metalorganics ››
موادی که تولید پراکسید می کنند

مواد شیمیایی هستند که به مرور زمان یا در اثر تماس با هوا تولید کریستالهای پراکسید می کنند که به ضربه حساس هستند. عمومی ترین ترکیبات شیمیایی که تولید پراکسید می کنند عبارتند از دی اتیل اتر و تتراهیدروفوران (THF)، وقتی که درب این مواد باز شد نمی توان از تولید پراکسید در آنها جلوگیری کرد مگر اینکه بعد از آن در ظرفی نگهداری شوند که هوای داخل آن گاز بی اثر باشد. ( که عملاً نشدنی است).
به این دلیل، توصیه می شود، تمام موادی که تولید پراکسید می کنند در هنگام دریافت کردن تاریخ زده شده و به شکل دوره ای میزان پراکسید تولید شده در آنها با استفاده از تست های مخصوص ارزیابی شود. به عنوان یک اقدام احتیاطی، فقط مقادیری از این مواد که در یک آزمایش در حال اجرا استفاده می شود در آزمایشگاه نگهداری کنید (نه بیشتر)
مطالعه برگ اطلاعات ایمنی ماده شیمیایی ‹‹ MSDS ››  موردنظر، بهترین منبع اطلاعاتی برای انجام اقدامات صحیح هنگام کار و نگهداری آن است.
طبقه بندی مواد شیمیایی که به مرور زمان تولید پراکسید می کنند
گروه I : ترکیبات غیراشباع، خصوصاً آنهایی که جرم مولکولی کمی دارند و ممکن است شدیداً پلیمریزه شده و بطور اتفاقی  شروع به تولید پراکسید کنند. این ترکیبات را بیشتر از 12 ماه نگهداری نکنید.

اسامی تعدادی از ترکیبات شیمیایی گروه I
 
آکریلیک اسید تترا فلئورو اتیلن
آکریلو نیتریل وینیل استات
بوتا دی ان وینیل استیلن
کلروبوتا دی ان (کلروپرن) وینیل کلراید
کلروتری فلئورواتیلن ونیل پیریدین
متیل متا آکریلات وینیلیدین کلراید
استیرن  
  
گروه II :
این گروه شامل ترکیباتی هستند که در هنگام تلغیظ شدن (بوسیله تقطیر یا تبخیر) خطر تولید پراکسید دارند. مقدار پراکسید در این ترکیبات باید در صورت تلغیظ شدن یا رسیدن به یک غلظت مشخص اندازه گیری شود. این ترکیبات را بیشتر از 12 ماه نگهداری نکنید.
 
اسامی تعدادی از ترکیبات شیمیایی گروه II
 
استال
دی اکسان (P-dioxane)
کومن (ایزو پروپیل بنزن)
اتیلن گلیکول دی متیل اتر (glyme)
سیکلو هگزن
فوران
سیکلو اوکتن
متیل استیلن
سیکلو پنتن
متل سیکلو پنتان
دی استیلن
متیل-1- بوتیل کتون
دی سیکلو پنتا دی ان
تترا هیدرو فوران
دی اتیلن گلیکول دی متیل اتر(diglym)
تترا هیدرو نفتالین
دی اتیل اتر (ether)
وینیل اتر
 
گروه   III:
پراکسید تولید شده توسط این ترکیبات حتی بدون تغلیظ شدن ممکن است منفجر شود. این ترکیبات را بیشتر از سه ماه نگهداری نکنید.

 
ترکیبات آلی
ترکیبات غیر آلی
دی ونییل اتر
پتاسیم (فلزی)
دی ونییل استیلن
پتاسیم آمید
ایزو پروپیل اتر
سدیم آمید
ونییلیدن کلراید
 
 
مایعات و گازهای سرمازا(Cryogenic)
                                                                                                          
ترکیبات سرمازا(Cryogenic)  : گازهایی هستند که در دماهای پائین به مایع یا جامد تبدیل شده اند. نمونه هایی از این ترکیبات سرمازا عبارتند از : هلیوم مایع، نیتروژن مایع، اکسیژن مایع و یخ خشک (دی اکسید کربن جامد).
خطراتی که بدلیل استفاده از ترکیبات سرمازا(Cryogenic)  ممکن است رخ دهد عبارتند از : صدمات بافتی ( به شکل یخ زدن بافت به علت سرما)، ایجاد خفگی بدلیل جانشین شدن این ترکیبات با اکسیژن موجود در هوا، احتمال انفجار بدلیل نوسانات فشار در ظرف نگهداری.
خطر دیگری که هنگام استفاده از هیدروژن مایع، هلیم مایع، و بویژه نیتروژن وجود دارد تغلیظ شدن اکسیژن مایع است، که اگر اکسیژن مایع با مواد قابل اکسید شدن تماس پیدا کند امکان انفجار وجود خواهد داشت.

نکات ذیل هنگام استفاده از ترکیبات سرمازا (Cryogenic) باید رعا یت شود :
• نگهداری و کار کردن با مواد سرمازا(Cryogenic) باید در مکانی که هوای آن به خوبی تهویه می شود انجام گردد. (از نگهداری و کارکردن با این مواد در فضاهای کوچک و درب بسته اجتناب کنید).
• به عنوان یک اقدام پیشگیرانه همیشه موقع جابجاکردن یا کار کردن با مواد سرمازا از دستکش مخصوص استفاده کنید.
• موقع تخلیه ماده سرمازا یا بازکردن درب ظرف آن باید ماسک محافظ صورت پوشیده شود.
• حمل و نقل مواد سرمازا(Cryogenic) باید به شیوه صحیح و تأیید شده انجام گیرد (مثلاً استفاده از ظروف دو جدارة مخصوص). باید مراقبت نمود که شیوه کار باعث افزایش بیش از حد گاز و بالارفتن فشار نشود.
• در صورت استفاده از بالابرهای برقی برای انتقال مواد سرمازا باید درب ظروف مورد استفاده کاملاً سفت و محکم بوده و حداکثر ظرفیت آن یک لیتر (برای مواد مایع) یا یک کیلوگرم (برای مواد جامد) باشد.
 
مواد منفجر شونده

ترکیب قابل انفجار ترکیبی است که در صورت قرار گرفتن در معرض ضربه ناگهانی، فشار یا دمای بالا، سبب آزادکردن مقادیر زیادی حرارت و گاز با فشار زیاد به محیط می شود.
جدول زیر نام موادی است که در صورت ترکیب شدن با یکدیگر توانایی تولید ماده منفجرشونده را دارند. این واکنشگرها به شکل عمومی در آزمایشگاهها موجود است.
- استون + کلروفرم در حضور یک باز
- استون + مس ، نقره جیوه یا نمکهای آنها
- آمونیاک (محلولهای آبی آمونیاک)+CL2،  Br2،  I2
- کربن دی سولفید + سدیم آزید
- کلر + یک الکل
- کلروفرم یا تتراکلرید کربن + پودر آلومینیوم یا منیزیم
- شارکول + عامل اکسید کننده
- دی اتیل اتر + کلر
- دی متیل سولفوکسید + یک آسیل هالید ، SOCl2 یا POCl3
- دی متیل سولفوکسید + Cro3
- اتانول + کلسیم هیپوکلریت
- اتانول + نیترات نقره
- اسید نیتریک + استیک اسید یا استیک انیدرید
- پیکریک اسید + نمک یک فلز سنگین مانند سرب، جیوه یا نقره
- اکسید نقره + آمونیاک + اتانول
- سدیم + هیدروکربن کلردار
- سدیم هیپوکلریت + آمین
 
سموم ‹‹Poisons››
سموم، ترکیباتی شیمیایی هستند که در صورت استنشاق، خوردن، تزریق یا جذب پوستی آنها در بدن، باعث صدمه به اندامهای هدف، مانند کبد، ریه یا اندام تناسلی می گردند.
 
سیلندرهای گاز فشرده

خطرات ناشی از وجود سیلندرهای حاوی گاز فشرده در آزمایشگاه به دو صورت شیمیایی یا فیزیکی ممکن است باشد.
- آزاد شدن ناگهانی حجم زیادی از یک گاز در محیط می تواند سبب کم شدن اکسیژن موجود در هوا و متعاقب آن ایجاد خفگی در افراد حاضر در آزمایشگاه نماید.
- بعضی از گازهای موجود در آزمایشگاه به دلیل قابلیت زیاد اشتعال پذیری شان ممکن است سبب آتش سوزی در محیط شوند.
- در صورتی که شیر خروجی در اثر ضربه به سیلندرها آسیب دیده باشد، احتمال بروز صدمات جبران ناپذیر وجود دارد.

 ( توجه :             1- درپوش شیر سیلندر در موقع حمل و نقل بسته باشد.
                         2- در آزمایشگاه سیلندر گاز فشرده، با وسیله ای مناسب به دیوار ثابت شود.
                         3- حمل و نقل سیلندرهای گاز فشرده در آزمایشگاهها با وسیله مخصوص آن انجام شود.)
 
جابجایی سیلندرهای گاز فشرده

- جابجایی سیلندرهای گاز فشرده، باید بوسیله دوچرخه مخصوص آن که مجهز یه زنجیر محافظ سیلندر است انجام شود.
- به منظور محافظت از شیر سیلندر، حتماً موقع حمل و نقل درپوش محافظ شیر بسته شده باشد.
- سیلندرهای گاز فشرده در آزمایشگاه حتماً به وسیله زنجیر یا تسمه ای محکم به دیوار ثابت شده باشد.
 روشها و اقدامات احتیاطی برای کارکردن با سیلندرهای گاز فشرده
 رعایت نکات احتیاطی در ارتباط با سیلندرهای گاز فشرده در آزمایشگاه :
- سیلندرها، یا در نگهدارندة فلزی مخصوص که در کف آزمایشگاه است قرار می گیرد یا بوسیله تسمه یا زنجیری فلزی به دیوار ثابت می شود و یا بوسیله یک گیره به میز کار نصب می گردد.
- سیلندرها را در مسیر تردد عمومی قرار ندهید.
- سیلندرهایی که حاوی گازهای قابل اشتعال هستند در مکانی دور از شعله ( چراغ بونزن) و گرم کننده های برقی (هات پلیت) بگذارید.
- برای اطمینان از نوع گاز موجود در سیلندر، به رنگ سیلندر اعتماد نکنید، بلکه حتماٌ برچسپ سیلندر را بررسی کنید.
- با توجه به نوع گاز سیلندر، تنها از شیر تنظیم کننده (رگولاتور) مخصوص به آن گاز استفاده کنید.
- شیرهای خروجی در مواقعی که لازم نیست باید بسته باشد.
- هرگز خودتان اقدام به پرکردن مجدد سیلندر نکنید. تولید کنندگان مربوطه این کار را خواهند کرد و در صورت نیاز، سیلندرها را رفع نقص خواهند نمود.
 
مواد شیمیایی خیلی خطرناک        
                                                                                                                                                                 Highly Hazardous Substances 
بر اساس استاندارد تعریف شده به وسیله ادارة ایمنی و سلامت شغلی

[occupational safety and Health Administration (OSHA)]، مواد شیمیایی ای که خطرات ویژه‌ای دارند تحت عنوان  Particularly Hazardous Substances (PHS) نام گذاری و در سه گروه تقسیم بندی شده‌اند.
(PHS) به ترکیبات شیمیایی اطلاق می شود که اگر به طور صحیح و مناسب بکار برده نشوند، ممکن است صدمات فوق العاده شدیدی برای افرادی که با آنها سروکار دارند ایجاد کند. این صدمات ممکن است به صورت سرطان- صدمه به جنین- ایجاد عیوب ژنتیکی- عقیمی یا ایجاد تغییر در دستگاه تولید مثل باشد. بعلاوه سرایت مقادیر بسیار کم بعضی از ترکیبات مانند مهارکننده کولین استراز، سیانید یا مواد شیمیایی فوق العاده سمی، ممکن  صدمات جبران ناپذیر و حتی مرگ به دنبال داشته باشد.
بنابراین کار کردن با این ترکیبات در آزمایشگاه مستلزم رعایت اقدامات ایمنی شدیدتر و بیشتری می باشد.
 ( با توجه به مقادیر و روشی که هنگام کار کردن با این مواد در آزمایشگاه اتخاذ می شود باید دستورالعمل ایمنی مناسب را رعایت نمود.)
براساس تقسیم بندی OSHA، سه گروه آن به قرار زیر است:

1- موادی که به عنوان عوامل سرطان زا شناخته شده اند. Carcinogen) "Select"

موادی که توسط OSHA به عنوان (گروه مواد سرطان زا) انتخاب شده اند   Carcinogen) (Select  در یکی از زیر گروههای زیر قرار می گیرند.
الف- موادی که توسط OSHA سرطان زا اعلام شده است :  Carcinogen) OSHA)
این مواد به وسیله OSHA به عنوان سرطان زا معرفی شده اند. هر کدام از این مواد استانداردهای مخصوص به خود را دارد که در زیر گروه 2 استانداردهای عمومی صنعتی که توسط OSHA بیان شده قرار می گیرند.
ب- موادی که در انسان سرطان زا شناخته می شوند. (Known Human Carcinogen)
این مواد در تقسیم بندی ای که از سوی [National Toxicology Program (NTP)] در جدیدترین گزارشات سالانه اش بیان می شود به عنوان موادی که می توانند سرطان زا باشند شناخته می شوند. یا در تقسیم بندی که به وسیله
International Agency for Research on cancer “IARC”  اعلام شده در گروه یک ‹‹ عوامل سرطان در انسان›› قرار دارند.
ج- موادی که توان ایجاد سرطان در انسان را دارند.
این مواد در لیستی که از سوی IARC اعلام شده یا در گروه 2A ‹‹ موادی که احتمالاً در انسان ایجاد سرطان می کنند››
“Probably Carcinogenic to humans”  و یا در گروه 2B ‹ موادی که شاید سبب ایجاد سرطان در انسان شوند ›
”Possibly Carcinogenic to humans”  قرار می گیرند.
و یا در طبقه بندی که توسط [National Toxicology Program (NTP)] اعلام شده با عنوان
reasonably anticipated to be a carcinogen (موادی که سرطان زا بودن آنها قابل انتظار است) نامیده می شوند.
 با توجه به آزمایشاتی که به طرق ذیل بر روی حیوانات انجام شده، دلایل آماری معنی داری وجود دارد که حاکی از شیوع تومور در آنهاست.
• ورود مواد سرطان زا از طریق استنشاق : سرایت مزمن به شکل روزانه 6 تا 7 ساعت، هفته ای 5 روز و مقدار ماده کمتر از 15 میلی گرم در هر متر مکعب از فضا.
• سرایت از طریق پوست : تماس مواد با پوست به مقدار کمتر از 300 میلی گرم به ازای هر کیلو وزن بدن در هر هفته
• خوراکی : خوردن مقداری کمتر از 50 میلی گرم به ازای هر کیلو وزن بدن به طور روزانه

2- سموم مؤثر بر دستگاه تولید مثل  “Reproductive Toxins”

این ترکیبات به موادی اطلاق می شود که بر فرآیند طبیعی تولید مثل اثرات منفی ایجاد می کنند.
اثرات مضر این مواد به شکل کاهش تمایلات جنسی، کاهش امکان باروری، مرگ جنینی ، القاء نقص کروموزومی (ایجاد جهش) ایجاد ناهنجاری در جنین یا نقایص اساسی بعد از تولد جنین ممکن است ظاهر شود. بعضی از مواقع مشکلات بعد از یک دوره نهفتگی طولانی مدت ممکن است ظاهر شود. گاهی مواقع تعدّد مواد شیمیایی، پیچیدگی جریان طبیعی تولید مثل در انسان، و تأثیر عوامل دیگر (مانند : سیگار کشیدن، رژیم غذایی، اثرات محیطی) باعث می شود که اثر تماس با مواد شیمیایی بر ایجاد این نقایص به سختی پذیرفته شود.
با توجه به این عدم یقین، زنان باردار هنگام کار کردن با مواد شیمیایی آزمایشگاه باید احتیاطات لازم را بطور کامل انجام دهند.
زنان باردار باید این مطلب را (حاملگی) به مسئول آزمایشگاه اطلاع دهند. زیرا با ارزیابی خطر در آزمایشگاه و بکارگیری اقدامات پیشگیرانه و استفاده از تجهیزات ایمنی مناسب می توانند کار را به شکل ایمن انجام دهند. صدمات ناشی از سموم بر روی تخم بارور شده و جنین، در مراحل اولیه آبستنی شدیدتر است. ضمن اینکه اکثر خانمها در این مرحله حساس، از بارداری خود بی اطلاع هستند. بنابراین به بانوانی که در سنین مناسب بارداری هستند توصیه می شود که هنگام کارکردن با مواد شیمیایی دقت لازم را بعمل آورند، بخصوص در مورد موادی که به طور سریع از طریق پوست جذب می شود (مانند فرم آمید “ formamide ”).
 با توجه به شرایط محیط کار و نظر طبیب معالج، یکی از انتخاب های زیر ممکن است انجام شود.
• کار در محیط آزمایشگاه بدون نیاز به هیچ تغییری ادامه یابد.
• کار در محیط آزمایشگاه با ایجاد تغییراتی در روش کار آزمایش انجام شود یا با استفاده از تجهیزات محافظت شخصی در محیط انجام شود.
• در موارد نادری ممکن است طبیب معالج توصیه کند که تا پایان دورة بارداری در آزمایشگاه فعالیت نکند.
از تغییرات دیگری که ممکن است نیاز شود مورد توجه قرار گیرد :
• بررسی مواد شیمیایی که در آزمایشگاه استفاده می شوند از نظر تراتوژنیسیته و تعویض آنها ، یا واگذار کردن کار با آنها به شخص دیگر (شخص غیر باردار)
• مواظبت شدیدتر به منظور اجتناب از سرایت مواد شیمیایی هنگام جابجایی یا کار کردن با آنها.
• حساسیت ویژه در مورد استفاده از تجهیزات ایمنی فردی، در صورت لزوم از  تمامی تجهیزات ایمنی استفاده شود.
• در صورت امکان تمام آزمایشات در زیر هود شیمی انجام شود، یا اینکه از سایر شیوه های مناسب مهندسی مهار خطر استفاده گردد.
 
عوامل سمی مؤثر بر دستگاه تولید مثل1-2-3-4
 
در زنان
در مردان
گازهای بیهوشی دهنده
کربن دی سولفید
عوامل و داروهای شیمی درمانی ( در سرطان)
کلرودکن (کی پون)
کلروپرن
دی برومو کلرو پروپان (DBCP)
دی نیتروتولوئن
اتیلن دی بروماید
اتیلن گلیکول منواتیل اتر
اتیلن اکساید
مصرف الکل (اتانول)
اترهای گلیکول
هگزان
کاد‌میم غیرآلی
سرب (آلی و غیرآلی)
کنتراسپتیوهای خوراکی زنانه
حشره کشها
دخانیات
دماهای بالا
وینیل کلراید
گازهای بیهوشی دهنده
آتیلین
بنزن
کربن دی سولفید
عوامل و داروهای شیمی درمانی (در سرطان)
کلروپرن
مصرف الکل (اتانول)
اتیلن اکساید
اترهای گلیکول
فرمالدئید
سرب (آلی و غیر آلی)
مونومتیل جیوه (Methylmercury)
حشره کشها
استرهای فتالیک اسید “PAES”
بی فنیل های پلی کلر دار “Polychlorinated biphenyls)
استرپتومایسین
استیرن
دخانیات
تولوئن
وینیل کلراید

 

3- موادی که سمیّت فوق العاده زیادی دارند.

مواد سمی با سمیت فوق العاده زیاد، به آن دسته از موادی اطلاق می شود که می توانند با یک بار تماس حتی با مقدار کم سبب آسیب های جدی، ناتوانی و از کار افتادگی و شاید مرگ گردند.
جدول زیر مقادیر خطرناک مواد شیمیایی با توجه به راههای ورود آنها توسط OSHA تعیین گردیده است.
 

درجه بندی سمیت تعیین شده بوسیله OSHA

درجه بندی سمیت به روشی دیگر[1]

LD50 خوراکی
(رت ، mg/kg)

 LD50 تماس پوستی خرگوش[2]

LC50 استنشاقی
رت، ppm برای یک ساعت [3]

LC50  استنشاقی
رت، mg/m3 برای یک ساعت

بسیار سمی
(Highly toxic)

بسیار سمی
(Highly toxic)

کمتر از 50

کمتر از 200

کمتر از 200

کمتر از 2000

سمی
Toxic

سمیت متوسط
(Moderatly Toxic)

500-50

1000-200

2000-200

2000-2000

-----

سمیت کم (Slightly Toxic)

5000-500

5000-1000

20000-2000

200000-20000

 
(1) : Prudent Practices in the Laboratory: Handling and Disposal of Chemicals; National Academy Press, Washington, D.C., 1995

(2) : تعریف LD50 : مقدار مادة شیمیایی که می تواند از طریق خوردن، تزریق شدن یا از طریق پوست، تحت شرایط کنترل شده آزمایشگاهی ، 50 درصد تعداد حیوانات مورد آزمایش را بکشد.
(3) : LC50: غلظتی از یک ماده شیمیایی موجود در هوا، که قادر است 50 درصد تعداد حیواناتی که با آن در تماس بوده اند را بکشد.
استانداردهای OSHA در ارتباط با مواد سمی (Toxic )در لینک زیر قابل دستیابی است.

http://www.osha.gov/pls/oshaweb/owaidsp.show_document?p_table=STANDARDS&p_id=10106
آدرس آژانس تحقیقات بین المللی سرطان                                    http://www.iarc.fr/ 
راه کارهای کنترل خطر

- هودهای شیمی

هود شیمی نخستین سد محافظ برای کارکنان و محیط آزمایشگاه در هنگام کار با مواد خطرناک شیمیایی است. به عنوان یک قاعده کلی، هنگام کار کردن با موادی که به طور محسوس فرار هستند، یا جزء مواد فوق العاده خطرناکی هستند که اصلی ترین روش ورود  آنها به بدن از طریق تنفس است، باید از هود شیمی استفاده کرد.
تمام هودهای شیمی باید بطور سالانه بازبینی شده و تأییدیه صحت کارکرد داشته باشند.
رعایت اصول بیان شده ذیل هنگام استفاده از هود ضروری است : (برگه اطلاعات باید روی هود نصب باشد)
• فقط موادی در فضای کار، زیر هود قرار گیرد که برای انجام آزمایش به آن نیاز است زیرا بهم ریختگی و شلوغ بودن سبب اختلال جریان هوا و افزایش خطر برای کارکنان  آزمایشگاه خواهد شد.
• هنگام کارکردن، شیشه محافظ جلویی در پائین ترین حالت قرار داشته باشد.
• ظروف حاوی مواد شیمیایی حداقل 15 تا 20 سانتیمتر از دریچه ورودی فاصله داشته باشند.
• قبل از شروع بکار، کنترل شود که فن تهویه هوا سالم باشد. (جریان هوا برقرار باشد)
 

                                          


قبل و بعد از کارکردن با پرکلریک اسید ‹‹ HClO4 ›› در زیر هود، باید فضای داخل هود شسته و خشک شده باشد. زیرا در هودی که با پرکلریک اسید کار شده باشد امکان تجمع نمکهای پرکلرات به صورت پودر بسیار ریز در اگزوز خروجی وجود دارد و نمکهای پرکلرات ممکن است منفجر شوند.


یکی دیگر از روشهای کاهش خطرات ناشی از مواد شیمیایی موجود در هوا، استفاده از سیستمهای تهویه هوا است، که با توجه به محیط های کاری مختلف می تواند انواع گوناگونی داشته باشد. نکته مهم در مورد این سیستمها بازبینی دوره ای و تأییدیه صحت کارکرد آنها توسط مسئولین فنی ذیربط می باشد.
 
دوش و چشم شوی اضطراری

براساس استاندارد OSHA C ]، 151 ،1910[ ، لازم است دوش ها و چشم شوی های اضطراری در مکانهایی که امکان پاشیدن مواد خورنده (Corrosive) به بدن یا چشم وجود دارد نصب شود.
- موقعیت نصب دوش و چشم شوی نسبت به محلی که با مواد خطرناک شیمیایی کار می شود نباید بیشتر از 22 متر یا 10 ثانیه زمان برای رسیدن به آن باشد.
- مکان نصب دوش و چشم شوی اظطراری باید کاملاً مشخص و در معرض دید قرار داشته باشد.
- چشم شوی باید هفته ای یکبار بازبینی شود و با بازکردن جریان آب آن ذرات احتمالی تخلیه و شستشو شود.
- به منظور جلوگیری از ورود ذرات معلق به خروجی های چشم شوی، نباید درب پوش نازلها برداشته شود.

تجهیزات ایمنی فردی (PPE) Personal Protective Equipment

تجهیزات ایمنی فردی که سدّ اولیه محافظت محسوب می شوند، به وسایلی اطلاق می شود که شخص را در مقابل استنشاق مواد خطرناک یا هر گونه تماس بدن با آنها محافظت می کند.
 
الف- تجهیزات متداول

روپوش آزمایشگاه :
 
 به منظور محافظت لباسهای شخصی از آلوده شدن یا پاشیدن مواد شیمیایی به آنها باید روپوش پوشیده شود.
هنگام کارکردن با حجم زیادی از اسیدهای قوی (یا موارد مشابه) باید از پیش بند پلاستیکی مخصوص و محفاظ کفش استفاده شود.

کفش :

در آزمایشگاه نباید از دمپائی یا کفشی که رو باز است استفاده کرد. پوشیدن کفش های رو بسته، پاها را در مقابل ریختن احتمالی مواد شیمیایی یا سقوط اجسام محافظت می کند.

عینک :

عینک یا محافظ صورت را باید هنگام کار کردن با مواد شیمیایی روی سکوهای آزمایشگاه یا هود شیمی استفاده کرد. استفاده از عینک یا محافظ، چشمها و صورت را در مقابل خطر احتمالی پاشیدن مواد شیمیایی ناشی از انفجار یا واکنشهای شدید محافظت خواهد کرد.

ب- انواع دستکشها

انتخاب دستکش مناسب با توجه به نوع ماده شیمیایی بسیار مهم است. زیرا هر دستکشی برای کارکردن با تمام مواد شیمیایی یا موقعیت ها مناسب نیست.
نکات مهم هنگام استفاده از دستکش ها
• به راهنما یا پیشنهاد کارخانه سازنده ماده شیمیایی جهت انتخاب دستکش مناسب مراجعه کنید.
• در صورت پاره شدن دستکش حین کار، بلافاصله آن را تعویض کنید.
• هنگام تعویض دستکش ها و بعد از اتمام کار دستها را باید شستشو داد.


زمانی که استفاده از هود شیمی امکان پذیر نیست باید از ماسک محافظ استفاده کرد.
انتخاب صحیح نوع ماسک باید با توجه به نوع ماده شیمیایی (غبار- بخار) انجام شود.
قبل از شروع به کار کنترل شود که اندازه ماسک مناسب صورت باشد، در این صورت از کارکرد صحیح آن می توان مطمئن بود.
ریختن مواد شیمیایی در آزمایشگاه
بعضی مواقع بطور سهوی یا پافشاری بر یک ایده و روش کار ناصحیح، ممکن است باعث بروز حادثه در آزمایشگاه شود. عمده ترین حادثه در آزمایشگاه ریختن مواد شیمیایی است.
 دستورات ذیل در صورتی که میزان ماده شیمیایی ریخته شد کم باشد باید انجام شود.
• افراد حاضر در آزمایشگاه را بلافاصله مطلع کنید.
• از استنشاق بخارات ماده ریخته شده اجتناب کنید.
• از تجهیزات ایمنی فردی مانند محافظ چشم و صورت، دستکش و لباس استفاده کنید.
• ماده ریخته شده را در یک مکان کوچک محدود کنید.
• از مواد مناسب برای خنثی کردن و جذب اسیدها و بازهای معدنی استفاده کنید.
• باقیمانده بی اثر را جمع آوری کرده و بعد از قرار دادن در ظرف مناسب به همراه پسماندهای شیمیایی معدوم کنید.
• برای سایر مواد شیمیایی، می توان از بسته های مخصوص جمع آوری یا جاذب مناسب یا ماسه خشک استفاده کرد.
• بعد از جمع آوری ماده ریخته شده، سطوح با آب شسته شود.
در صورتیکه میزان ماده شیمیایی ریخته شده زیاد باشد انجام اقدامات زیر ضروری است.
• کمک به اشخاص مصدوم یا آلوده شده با مواد شیمیایی، برای خارج کردن آنها از محیط آلوده.
• در صورتیکه مواد ریخته شده قابل اشتعال هستند، تمام منابع حرارتی و شعله ها باید خاموش شود.
• برای پیشگیری از سرایت به سایر فضاها، تمامی درب ها بسته شود.
• اطلاع به افراد ذیصلاح برای انجام اقدامات اورژانسی.
 
پسماندهای شیمیایی

تمام آزمایشگاهها باید دستورالعمل مربوط به شیوه صحیح امحاء پسماندهای شیمیایی را رعایت کنند. بنابراین ضروری است تا یک برنامه مدیریتی صحیح جهت پسماندهای شیمیایی به مورد اجرا گذاشته شود.
اصول نگهدری و جابجایی پسماندهای شیمیایی
• درب ظروف نگهداری پسماندهای شیمیایی باید همیشه بسته باشد.
• ظروف حاوی پسماندهای شیمیایی باید حتماً برچسب داشته باشند. بر روی برچسب باید حتماً کلمه پسماند و نام ماده شیمیایی قید گردد. (مثال پسماند- کلروفرم)
• به منظور پیشگیری از شکستن و ریختن پسماندهای شیمیایی، ظروف شیشه ای حاوی این مواد را روی زمین و در جایی که امکان صدمه به آن وجود دارد قرار ندهید. درصورتیکه مجبور به این کار هستید ظروف شیشه ای را در یک ظرف مطمئن دیگر قرار دهید.
• پسماندهای شیمیایی را مدت زمان طولانی در آزمایشگاه نگهداری نکنید. (حداکثر بعد از 30 روز به شیوه صحیح معدوم گردد).
مواد شیمیایی تولیدشده در آزمایشگاه
برای شناساییی مواد شیمیایی سنتز شده در آزمایشگاه و جلوگیری از خطرات احتمالی آنها، باید دستورالعملهای ویژه و تجهیزات ایمنی مناسب تدارک دیده شود.
براساس نوع ماده شیمیایی تولید شده ای که قرار است در آزمایشگاه استفاده شود، پیش بینی های ویژه باید بعمل آید.
الف- استفاده از ماده شیمیایی تولید شده ای که خطرات آن کاملاً شناخته شده است.
 کارکردن با مواد شیمیایی سنتز شده ای که خطرات آن کاملاً شناخته شده است (مثلاً خاصیت سرطان زایی یا سمیت دارند) هنگام باید انجام شود که :
- اولاً کارکنان و دانشجویان آموزش مناسب و لازم را در زمینه استفاده از این مواد دیده باشند.
-  ثانیاً تجهیزات ایمنی فردی (PPE) در آزمایشگاه مهیا باشد و همچنین در صورت امکان از شیوه های مهندسی مهار خطر استفاده گردد.

 
 
شیوه های مهندسی مهار خطر، سبب کاهش یا حذف خطرات شیمیایی یا فیزیکی در محیط کار می شود که به یکی از روشهای ذیل ممکن است انجام شود.
1- حذف  فنون، روش کارها یا مواد خطرناک (Elimination)
2- جایگزینی فنون، روشها و مواد کم خطر یا بی خطر با موارد خطرساز ( Substitution)
3- جداسازی کارکنان از خطرات (  Segregation)
4- محصور کردن خطرات (  Enclosure)
5- تهویه محیط کار و منشاء آلودگی ها (  Ventilation)
6- تعمیر یا تعویض تجهیزات و ماشین آلات معیوب (  Repair or Replacement)

 

ب- استفاده از ماده شیمیایی تولید شده ای که خطرات آن شناخته شده نیست.
مواد شیمیایی ای که سنتز شده اند و خطرات آنها ناشناخته است باید به عنوان مواد خطرناک ویژه(PHS) در نظر گرفته شده و با روش آن مواد با آنها کارکرد (مانند مواد، موتاژن، کارسینوژن، تراتوژن، سموم و ...).
مسئول آزمایشگاه موظف است خطرات بالقوه ماده شیمیایی تازه سنتز شده را به شیوه مناسب تعیین کند تا براساس آن تجهیزات ایمنی فردی و روش مهندسی مهار خطر مناسب استفاده شود.

لینکهای مفید در زمینه ایمنی مواد شیمیایی
ج-  ماسکها
- تهویه هوا
 
 
 
 
 
 
 1)Casarett and Doull’s TOXICOLOGY The Basic Science of Poisons; 3rd Edition, Macmillan Publishing Co., New York, 1986
2)INDUSTRIAL TOXICOLOGY Safety and Health Applications in the Workplace,  P. L. Williams and J. L. Burson, Eds, Van Nostrand Reinhold, New York
3)The Effects of Workplace Hazards on Male Reproductive Health; Department of Health and Human Services National Institute for Occupational Safety and Health Publication No. 96-132
4)The Effects of Workplace Hazards on Female Reproductive Health; Department of Health and Human Services National Institute for Occupational Safety and Health Publication No. 99-104