نقش ایمنی در صنعت

سلامت کارمندان و کارکنان سازمانهای اداری
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ٦:٠٩ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ۱۳ اسفند ۱۳۸٧
 

گاهی شرایط محیط کار به اندازه‌ای سخت و ناگوار است که اگر دانش بشری کمک نکرده و مشکلات را هموار نسازد نه تنها کار و فعالیت، بلکه حیات هم در آن شرایط غیرممکن می‌شود.
تأمین سلامت و فراهم ساختن آسایش و رفاه کارگران و تطبیق وضع کار با مقتضیات جسمی و روانی آنان، امروز دیگر یک امتیاز به شمار نمی‌آید، بلکه یک وظیفه انسانی، یک نیاز و یک شرط امکان انجام کار و فعالیت ثمربخش است و به دلیل اینکه در حفظ و ارتقای نیروی کار، افزایش بازده زحمت کارگران و حفظ و ازدیاد سرمایه دخالت دارد، تدبیری اقتصادی نیز به شمار می‌آید.
در دنیای امروز مردم دنیا مجبورند در تلاش معاش با مشکلات گوناگونی دست و پنجه نرم کرده و خطرات فراوانی را به جان بخرند، تن به سموم جانگداز سپرده و مضرات اشعه مرگزا و یا حرارتها و برودتهای فوق‌العاده را تحمل کنند.
با هر کشفی که نصیب انسان می‌شود مشکلاتی نیز زاییده می‌شود که در بعضی موارد سلامت انسان را به خطر می‌اندازد، گوناگونی کار و پیشه که خود ناشی از پیشرفت علم و فن‌آوری است تعداد عوامل تهدیدکننده سلامت را افزایش داده است، در نتیجه بر تعداد بیماریهای شغلی و مخاطرات حرفه‌ای روزبروز افزوده می‌شود. از اینرو مسئله تضمین سلامت شغلی در جهانی که اکنون به سوی صنعتی‌شدن هرچه بیشتر گام بر‌می‌دارد مهمترین مسایل است.
تعریف و اهداف بهداشت شغلی
اهداف بهداشت شغلی را کمیته مشترک کارشناسان سازمان بهداشت جهانی و سازمان بین‌المللی کار بیان کرده است:
1- حفاظت و ارتقاء هرچه بیشتر سلامت جسمی، روانی و اجتماعی کارگران در تمام مشاغل.
2- پیشگیری از عوامل نامطلوبی که در خصلت کار، طرز کار و محیط کار وجود دارد و سلامتی کارگران را مورد تهدید قرار می‌دهد.
3- حفاظت کارگران از نظر عوامل نامساعدی که در تمام دوران اشتغال آنها وجود دارد.
4- به کار گماشتن کارگر در محیطی که از نظر فیزیولوژی و روانشناسی برای او مناسب بوده و به سهولت بتواند با کار و حرفه خود تطبیق رضایت‌بخشی به وجود آورد.
برنامه‌های بهداشت شغلی
از آنجا که تأمین و حفظ سلامت کارگران که عظیم‌ترین قشر هر جامعه‌ای را تشکیل می‌دهند گذشته از جنبه انسانی آن، از نظر مصالح اجتماعی و اقتصادی، حفظ و افزایش نیروی کار و ازدیاد سرمایه ملی نیز حائز اهمیت فوق‌العاده‌ای است، از اینرو برنامه‌های بهداشت شغلی همواره در جهت ارتقای سطح بهداشت کارگران و حفاظت آنان در برابر بیماریها و حوادث ناشی از کار رو به گسترش است که اساس این برنامه‌ها را در 3 مرحله به شرح زیر می‌توان مورد بررسی قرار داد:
1- مرحله به کارگماشتن.
2- مرحله پیشگیری.
3- مرحله سازندگی.
مرحله به کارگماشتن
در مرحله به کار گماشتن برای تعیین شغل متناسب، مسائلی چون سن، ظرفیت جسمی و روحی، معلومات،‌ هوش و نظایر آن مورد توجه قرار می‌گیرد. عدم تطبیق انسان با کار موجب بیماری و حادثه می‌شود. لذا تطبیق رضایت‌بخش انسان با کار به دست تیمی از متخصصان مرکب از پزشک کاردان بهداشت صنعتی، روانپزشک، روان‌‌شناس صنعتی و مددکار اجتماعی انجام می‌گیرد.
مسئله مهم دیگر این است که با پیشرفت امر مکانیزاسیون در صنعت امروزی و پیچیده شدن روزافزون ماشینهای صنعتی اشکالات کار کردن با اینگونه ماشینها افزایش می‌یابد. از سوی دیگر برنامه تربیت افراد به منظور ماهرکردن هرچه بیشتر آنها، موضوع اشکال کارکردن با ماشینهای پیچیده امروزی را حل نخواهدکرد. لذا برای بدست آوردن نتایج رضایت‌بخش باید در طراحی ماشینهای پیچیده مطابق ظرفیت روانی و جسمی کارگر عمل کننده مداخله به عمل آید، چه در غیر اینصورت ثابت شده است کارکردن با ماشینهایی که بد طراحی شده و رعایت نکات بیولوژیکی و روانشناسی لازم در آن به عمل نیامده، نه تنها اشکال کارکردن با آنها وجود دارد بلکه باعث عدم کفایت، خستگی و زیاد شدن حوادث ناشی از کار نیز می‌شود.
مرحله پیشگیری
برای پیشگیری و رعایت بهداشت شغلی در محیط کار باید نکاتی را درمورد بیماریهای شغلی و اصول پیشگیری از آنها و بیماریهای ناشی از عوامل مختلف و ... را شناخت.
بیماریهای شغلی و اصول پیشگیری از آنها
بیماریهای شغلی به گروهی از بیماریها اطلاق می‌شودکه به علت کار به وجود آمده و یا به عبارت دیگر منحصراَ بیماریهایی هستند که عامل مولد آنها در محیط کار است.
تمامی بیماریهای شغلی برخلاف گروهی از بیماریهای غیرشغلی که هنوز عامل مولد آنها تشخیص داده نشده است دارای علت بخصوصی بوده و به آسانی قابل تشخیص هستند.
این گروه از بیماریها کمتر از بیماریهای غیرشغلی دیده شده و با توجه به اینکه زاییده کار آدمی هستند امکان پیشگیری از آنها بسیار بیشتر است.
بهترین روش جهت طبقه‌بندی بیماریهای شغلی توجه به عامل مولد این بیماریها است، لذا با توجه به این امر این گروه از بیماریها را می‌توان به 5 دسته تقسیم کرد:
بیماریهای ناشی از عوامل فیزیکی: از عوامل بوجود آوردنده این دسته از بیماریهای شغلی، حرارت، نور، فشار، سروصدا، ارتعاش، الکتریسیته، اشعه X و مواد رادیواکتیو را می‌توان ذکر کرد.
بیماریهای ناشی از عوامل مکانیکی: استفاده از ابزار و ادوات دستی در بعضی از اشخاص که عادت به اینکار ندارند و همچنین فشارهای مکرر بر روی مفاصل در اثر نحوه انجام کار و یا حرات ظریف تکراری سبب بروز ناراحتی‌هایی می‌شوند که پینه بستن و بورسیت از آنجمله‌ هستند.
بیماریهای ناشی از عوامل بیولوژیکی: اشتغال در بعضی از مشاغل با توجه به شرایط محیط کار و مواد مصرفی یا تولیدی، کارگر را مستقیماً در خطر ابتلا به بیماریهای عفونی خاصی مانند سیاه زخم قرار می‌دهد.
بیماریهای ناشی از عوامل شیمیایی: عوامل شیمیایی مورد استفاده در صنعت سبب به وجود آمدن اکثر بیماریها و مسمومیتهای ناشی از کار هستند، که با توجه به راه دخول به بدن به 3 دسته زیر تقسیم‌بندی می‌شوند.
1- بیماریها و مسمومیتهایی که ناشی از جذب مواد از طریق دستگاه گوارشی هستند. از موادی که از این طریق ممکن است وارد بدن شوند وایجاد ناراحتی کنند ارسنیک و فسفر قابل ذکرند.
2- بیماریها و مسمومیتهایی که ناشی از جذب مواد از طریق دستگاه تنفسی هستند مانند ذرات گرد و غبار، گازها و دود از این طریق جذب می‌شوند.
3- بیماریها و مسمومیتهایی که ناشی از جذب مواد از طریق پوست هستند، مانند جذب تترااتیل سرب، انیلین و فنول.
بیماریهای ناشی از عوامل روانی
بیماریهای ناشی از عوامل روانی به مواردی نظیر روابط نامطلوب کارگر یا کارمند با همکارانش، با رئیس یا کارفرما، عدم رضایت از شغل و ... است. مانند اختلال در تعادل عصبی و بحرانهای عاطفی و روانی.
شناخت علت بیماری اولین و مهمترین مرحله در امر پیشگیری از بیماریهای ناشی از کار بوده و برای تشخیص بیماری می‌توان با بررسی علائم کلینیکی و ارزشیابی هرگونه تغییر در سلامت کارگران ضمن انجام معاینات دوره‌ای و یا مراجعه به درمانگاه و همچنین انجام مطالعات اپیدمیولوژیکی در گروههای کارگری به نتایج مشخص نائل شد.
با توجه به اینکه در اکثر بیماریهای ناشی از کار ضایعات حاصله غیرقابل برگشت بوده و درمان اساسی برای آنها وجود ندارد، لذا رعایت اصول پیشگیری اهمیت خاصی را دارا هستند. حال به برخی از این اصول اشاره می‌کنیم.
جایگزینی: یکی از اساسی‌ترین اصول پیشگیری بوده و منظور عدم استفاده از مواد بیماریزا و جایگزینی آنها با مواد غیر بیماریزا و یا با قدرت بیماریزایی کمتر است که همان خواص صنعتی را دارا باشند.
جداسازی: در این اصل منظور حتی‌الامکان جدا کردن کارگر از محوله آلوده محیط کار به عوامل زیان‌آور و یا رسانیدن تعداد کارگران مجبور به کار در محیطهای آلوده به حداقل است.
از این روش برای اولین بار در زمانهای قدیم در معادن ذغالسنگ و یا سایر معادن در مواقع انفجار استفاده می‌کردند. بدین معنی که در موقع انفجار در تونلها تمامی کارگران از محیط کار دور می‌شدند و در حقیقت یک نفر که مجهز به وسایل ایمنی بود مأمور کار شده و بدین ترتیب در صورت بروز سانحه تنها جان یک کارگر در خطر بود.
محصور کردن: این اصل معمولاً همزمان با استفاده از تکنیکهای مکانیکی و اتوماتیک درصنعت مورد استفاده قرار گرفت، مانند مخلوط‌کردن حشره‌کشها.
استفاده از تهویه مصنوعی: استفاده از این روش برای جلوگیری از الودگی محیط کار به آلوده‌کننده‌های شیمیایی چون گرد و غبار، بخارات و گازها است که با دور کردن مواد آلوده‌کننده از نقطه تولید با استفاده از سیستمهای مکنده عملی است.
تهویه عمومی: مکانیسم این عمل بر پایه رقیق کردن آلوده‌کننده‌های محیط کار با ورود هوای تازه و تمیز از یک نقطه دیگر کارگاه می‌باشد.
استفاده از متدهای مرطوب: استفاده از آب برای جلوگیری از پخش گردوغبار در محیطهای کار از قدیم مورد استفاده بوده و مورد نیاز است.
وسایل حفاظت فردی: استفاده از وسایل حفاظت فردی می‌تواند در اکثر موارد کمک به امر پیشگیری از بیماریها و حوادث ناشی از کار کند.
رعایت اصول بهداشت فردی: رعایت این امر به ویژه در پیشگیری از بیماریها و مسمومیتهای ناشی از عواملی که از طریق دستگاه گوارش وارد بدن می‌گردند اهمیت خاصی را دارا می‌باشد.
نظافت عمومی کارگاهها:
به کاربستن این اصل به دولت علت دارای اهمیت می‌باشد. اولاً امکان آلودگی هوای محیط کار را به آلوده‌کننده‌های مختلف که به علت عدم نظافت در گوشه و کنار کارگاهها جمع شده و به علل مختلف ممکن است در هوای کارگاه پراکنده شوند کم کرده در مقابل تمیزی و نظیف بودن محیط کار سبب رعایت اصول نظافت از طرف کارگران می‌گردد.
آموزش مسائل بهداشتی: منظور آشنا کردن کارگر به نحوه انجام صحیح کار، خطرات موجود در محیط کار، نحوه استفاده صحیح از وسایل حفاظت فردی،‌رعایت اصول بهداشت فردی و به طور کلی نحوه پیشگیری از بیماریها و انجام کمکهای اولیه است.
کنترل پزشکی: منظور تشخیص زودرس بیماریهای ناشی از کار و اقدام به درمان و پیشگیری به موقع است. این امر با انجام معاینات اولیه و دوره‌ای انجام‌پذیر می‌باشد.
اندازه‌گیری عوامل آلوده‌کننده محیط کار: فلسفه این کار اندازه‌گیری و تعیین مقدار عوامل آلوده‌کننده محیط کار و مقایسه آن با استانداردهای بین‌المللی به منظور اطمینان از نحوه کار دستگاههای کنترل آلودگی محیط کار و اقدام به موقع جهت پیشگیری از اثرات سوء عوامل زیان‌آوری است که مقدار آنها در محیطهای کار ممکن است به علت نقص در دستگاههای کنترل و یا به علل دیگر بیش از استانداردهای تعیین شده باشد.
وضع قوانین و تدوین آئین‌نامه‌ها: این اصل مهمترین اصل در امر پیشگیری از بیماریهای ناشی از کار بوده و منظور وضع قوانین و تدوین مقررات و آئین‌نامه‌های به ویژه‌ای جهت کاربرد اصول ذکر شده قبل در امر پیشگیری از بیماریهای شغلی می‌باشد.
حوادث و سوانح ناشی از کار و صنعت
امکان وقوع حادثه در همه جا منزل، ایاب و ذهاب، گردشگاهها و بالاخره محل کار وجود دارد. حوادث ناشی از کار، سبب مرگ، از کارافتادگی، زیانهای اقتصادی و اجتماعی شده لذا پیشگیری از حوادث از نظر فردی، اجتماعی و اقتصادی دارای اهمیت خاصی است.
در پیشگیری از حوادث باید 3 اصل پیش‌بینی، پیشگیری و انجام کمکهای اولیه و عملیات نجات مورد توجه قرار گیرد.
برای نیل به این اصول باید همکاری همه جانبه‌ای بین مسوولان کشوری و رسمی کشور، کارگران، کارفرمایان و سایر افراد ذینفع وجود داشته باشد.
وظایف مقامات رسمی کشور
مسوولان وزارت کار موظف به تدوین قوانین و آئین نامه‌های مربوط به حفاظت و پیشگیری از حوادث، تعیین استانداردها و نظارت در نحوه اجرای مواد قانون کار و آئین‌نامه‌ها، جمع‌آوری آمار مربوط به حوادث و بیماریهای ناشی از کار و تجزیه و تحلیل آنها، ترتیب دوره‌های آموزشی کمکهای اولیه، تشکیل نمایشگاههای دائمی و سیار جهت آشنا ساختن کارفرمایان و کارگران به مسائل ایمنی و بالاخره تهیه پوسترهای مربوط به حوادث و طرق پیشگیری از آنها هستند.
وظایف کارفرمایان
با گذشت زمان تعداد کثیری از کارفرمایان به اهمیت پیشگیری از حوادث پی برده و متوجه شده‌اند که صرف هزینه‌هایی جهت پیشگیری نه تنها تحمیلی بر بودجه و هزینه های کارخانه نبوده بلکه در اصل سبب بالارفتن میزان تولید و سود می‌شود.
به استناد قوانین و آئین‌نامه‌های تدوین شده به وسیله وزارت کار، کارفرمایان موظف به تهیه و تدارک وسایل مطلوب محیط کار با توجه به استانداردهای تعیین شده، ایجاد مراکز بهداشت کار، تشکیل کمیته‌های حفاظت و تهیه جعبه کمکهای اولیه هستند.
تدابیر اداری و مدیریت در امر حفاظت و پیشگیری
مطالعات نشان داده است که با مدیریت صحیح می‌توان میزان حوادث ناشی از کار را به طور قابل ملاحظه‌ای کاهش داد. لذا از نظر تدابیر اداری و مدیریت، نکات چندی می‌باید در محیطهای کاری مورد توجه قرار گیرد:
- در محیط کاری باید نظم و ترتیب حکمفرما بوده و تقسیم عادلانه کار انجام گیرد.
- حدود مسئولیت اشخاص دقیقاً معلوم شود.
- سرپرستان و سرکارگران باید از بین افراد با تجربه و معتقد به اصول ایمنی انتخاب شوند.
- کارفرما باید با نهایت دقت و علاقه به گزارش سرپرستان و مسئولان حفاظتی توجه کرده و در رفع نقایص اقدام نماید.
- علاوه بر تأمین وسایل حفاظت فردی که وظیفه کارفرما است. باید در استفاده از آنها بوسیله کارگران نیز نظارت وجود داشته باشد.
- آموزشهای لازم به کارگران جدید درمورد نحوه انجام کار و استفاده از وسایل حفاظتی داده شود.
- کار کارگران هر چند وقت یکبار می‌باید ارزشیابی شود.
- با توجه به اینکه تشویش و ناراحتی یکی از علل مهم بروز حوادث است می‌باید آسایش روانی کارگران در محیط کار و خارج از آن مورد توجه مدیریت قرار گیرد.
- چون خستگی از عوامل مهم در بروز حوادث است لذا باید برای از بین بردن موجبات خستگی اقدامات لازم انجام گیرد.
- به منظور رفع خستگی و تأمین آسایش کارگران می‌باید وسایل تفریحات سالم برای آنان فراهم شود.
- برای تامین آرامش روانی کارگران، باید اقدامات لازم در جهت بیمه کارگران در مقابل بیماری، حوادث، از کارافتادگی و مرگ از سوی مدیریت انجام گیرد.
وظایف کارگران
درمورد تدابیر شخصی در امر پیشگیری از حوادث شغلی باید اضافه کرد با توجه به اینکه خود کارگران در بوجود آمدن حوادث سهم به سزایی دارند لازم است به هنگام کار نکات زیر را مورد توجه قرار دهند:
- بازدید کلی از وسایل کار، ماشین‌آلات و ابزاری که با آنها سروکار دارند قبل از شروع به کار روزانه
- استفاده از لباس کار مناسب
- استفاده به موقع و صحیح از وسایل حفاظت فردی
- استفاده از کمربندهای ایمنی برای کارگرانی که در ارتفاع کار می‌کنند.
- استفاده از کلاه و کفشهای حفاظتی برای کارگرانی که در خطر سقوط اجسام هستند.
- استفاده از کفش و دستکشهای مخصوص به هنگام کار در جاهایی که خطر برق گرفتگی وجود دارد.
- خودداری از عجله کردنهای بی مورد برای زود به پایان رسانیدن کار.
- در صورت داشتن ناراحتی فکری حتی‌الامکان از انجام کارهای خطرناک باید صرف‌نظر کرد.
وظایف کمیته‌های ایمنی و حفاظت فنی
به منظور پیشگیری از حوادث و تأمین ایمنی بیشتر، بر طبق مفاد آئین‌نامه حفاظت کارگاهها که به تصویب شورایعالی حفاظت فنی وزارت کار رسیده است، در کارگاههائیکه بیش از 25 نفر کارگر دارد و یا با داشتن کارگر کمتر نوع کار آنها ایجاب می‌کند، کارفرما مکلف است کمیته‌ای به نام کمیته حفاظت با عضویت خود و یا نماینده‌اش، مدیر فنی، مهندس و یا متخصص حفاظت، درصورت وجود مرکز بهداشت کار پزشک مرکز، یکی از استادکاران و نماینده کارگران تشکیل دهد.
این کمیته باید حداقل ماهی یکبار تشکیل جلسه داده و رونوشت صورتجلسات نیز باید به اداره کل محل ارسال شود.
وظایف این کمیته به طور خلاصه شامل بازرسی دقیق و مستمر از تمامی قسمتهای کارخانه و کارگاه و پیشنهاد تغییرات و تاسیسات لازم به کارفرما برای ایجاد محیط مطمئن و سالم و جلوگیری از وقوع حوادث و خطرات احتمالی بوده، تعیین و اجرای دقیق آئین‌نامه‌ها و دستورالعملهای مربوط به حفاظت، تهیه آمار حوادث و تجزیه و تحلیل آنها، تعیین خط مشی حفاظتی، تشریک مساعی با بازرسان کار در اجرای آئین‌نامه‌های مربوط به حفاظت و بهداشت کار از دیگر وظایف این کمیته‌ها را تشکیل می‌دهد.
مرحله سازندگی
یک برنامه کامل و جامع بهداشت صنعتی علاوه بر توجه به مسائل به کار گماشتن و پیشگیری بالا بردن سطح بهداشت و سلامت کارگران نیز از هدفهای آن است. برای رسیدن به این هدفها نکات زیر را باید در نظر گرفت:
1- تعیین شرایط مطلوب برای کارکردن از نظر نور، تهویه، حرارت، رطوبت، سروصدا، طرح متناسب ماشین و تجهیزات آن، تنظیم رضایت‌بخش مراحل مختلف کار به طوریکه فشار و استرس را در انسان به حداقل برساند.
2- تعیین مناسب‌ترین شغل برای افراد با سنین مختلف با توجه به هوش، معلومات، قدرت جسمی و ظرفیت روحی متفاوت در هر یک از آنها.
3- ایجاد وضع مساعد از نظر ارتباطات انسانی در محیط کار و صنعت با توجه به مسائل روانی.
4- تحقیقات و به کار بردن روشهای علمی تازه‌تر در مسائل مختلف بهداشت حرفه‌ای که در بالابردن سطح بهداشت محیطهای مختلف کار مؤثر هستند، بطوریکه تحقیقات در مسائل بیولوژیکی، پزشکی، شیمی و مهندسی مربوط به بهداشت کار یک جنبه مهم در مرحله سازندگی است.
5- نوتوانی صنعتی که در مورد بیماران روحی و جسمی و یا مصدومان انجام می‌گیرد و در نتیجه چنین افرادی بهبودی کامل می‌یابند و قادر می‌شوند به کار اصلی خود باز گردند. چنانچه این امر مقدور نشوند آنان را برای کار متناسب دیگر آماده خواهد کرد.
این واحدها امروزه قادر هستند که از افراد ناقص و عاجز که در سابق سربار جامعه بودند انسانهای جدیدی بسازند و آنان را افرادی مفید و خادم اجتماع تربیت نمایند.
بنابراین در کشورهای در حال توسعه صنعتی همزمان با صنعتی شدن باید برنامه‌هایی نیز جهت ارتقای سطح بهداشت کارگان و یا به طور کلی مزدبگیران و حفاظت آنان در مقابل بیماریها و حوادث ناشی از کار تهیه و به مراحل اجرا درآید. در غیر اینصورت جامعه با مشکلات عمده بهداشتی مواجه خواهد شد. وسعت و نوع اینگونه برنامه‌ها بستگی کامل به میزان و سرعت صنعتی شدن، امکانات و مقدورات بهداشتی و درمانی، وضع اقتصادی و اجتماعی، پراکندگی مراکز صنعتی و عوامل نظیر اینها دارد