نقش ایمنی در صنعت

راهنمای ایمنی کار با مواد شیمیایی Chemical Safety قسمت دوم
نویسنده : محمد میلاد ناظران - ساعت ۱:۱۱ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱۱ اسفند ۱۳۸٧
 
نظافت و نظم در آزمایشگاه


نظم و نظافت عمومی در آزمایشگاه یکی از مهمترین مظاهر ایمنی در آزمایشگاه است.
آزمایشگاهی که با پسماندهای اضافی و وسایل غیرقابل استفاده در محیط آزمایشگاه پراکنده است، نه تنها از نظر  ظاهر سبب آشفتگی و بهم ریختگی می شود، بلکه می تواند عامل مهمی در ایجاد حریق و آتش سوزی باشد.
خارج کردن عوامل غیرقابل استفاده از آزمایشگاه ضمن اینکه بروز حوادث را کم می کند، فضای بیشتری را برای کار تحقیق و نگهداری وسایل لازم و ضروری فراهم می سازد.
آزمایشگاه بطور مرتب باید نظافت شده و کف آن بوسیله تی نخی کشیده شود. سطوح میزها و صندلی ها گردگیری و ضدعفونی شود.
در صورتی که سطوح صندلی و میزها آغشته به پسماندهای واکنشگر شده است باید به منظور جلوگیری از سرایت آن به سایر افراد کاملاً تمیز و خشک گردد.
 

خوردن و آشامیدن در آزمایشگاه


خوردن و آشامیدن در آزمایشگاه ممنوع است. همچنین نگهداری مواد غذایی در محلهایی که مواد شیمیایی خطرناک استفاده می شود نباید انجام شود.
خوردن و آشامیدن در مکان مخصوص که به این منظور درنظر گرفته شده باید انجام شود.

نکاتی که  موقع استفاده از این مکان تمیز باید رعایت شود :
• خارج کردن دستکش بعد از کار با مواد شیمیایی و شستن دستها
• عدم انتقال وسایلی که در آزمایشگاه استفاده می شود به محیط تمیزی که برای خوردن و آشامیدن در نظر گرفته شده است، مانند خودکار، کتاب، دفترچه یادداشت و غیره ...
• خارج  کردن روپوش آزمایشگاه هنگام خوردن و آشامیدن
 
مخاطرات فیزیکی

مواد قابل اشتعال

مواد قابل اشتعال ممکن است به شکل آئروسل (ذرات ریز مایع پخش شده در هوا)- گاز- مایع یا جامد باشند.
در بیشتر آزمایشگاهها، گازها، مایعات و جامدات از اهمیت بیشتری برخورداند.
گازهای قابل اشتعال توسط OSHA تعریف شده  اند و عبارتند از :
 (A) گازی که در دما و فشار محیط، غلظت 13 درصد (حجمی) یا کمتر آن با هوا تولید مخلوط قابل اشتعال می کند.
(B) گازی که در دما و فشار محیط، غلظت بالاتر از 12 درصد حجمی آن با هوا تولید مخلوط قابل اشتعال می کند.
• مایعات قابل اشتعال به مایعاتی اطلاق می شود که دمای احتراق آنها پائین تر ازF ◦100 (◦C 37.8) باشد.
• جامدات قابل اشتعال موادی هستند به غیر از عوامل قابل انفجار و ترکیدن که در اثر اصطکاک، جذب رطوبت و تغییر خودبخودی ماهیت شیمیایی، به شدت آتش می گیرند و مسبب ایجاد مخاطرات جدی می شوند.
 استفاده از اطلاعات موجود در MSDS (برگه اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی) یک ماده شیمیایی بهترین مرجع برای تعیین قابل اشتعال بودن آن است. علاوه بر این، بر روی برچسب مواد قابل اشتعال این مطلب قید شده است.

نکاتی که هنگام کار کردن با مواد قابل اشتعال باید رعایت شود :

الف : مواد قابل احتراق را از مکانهای ذیل خارج کنید :
- محیطی که از شعله مستقیم و سطوح بسیار داغ (Hot Plate) استفاده می شود.
- محیطی که دستگاههای مکانیکی و الکتریکی نامطمئن در حال کار کردن است. (بدلیل احتمال جرقه زدن)
ب : مواد قابل اشتعال باید در کابینت های مخصوص نگهداری این مواد قرار داشته باشند، این کابینت ها باید از منابع شعله و حرارت دور باشند، یا در یک مکان مخصوص که به همین منظور درنظر گرفته شده نگهداری شوند.
ج : به منظور پیشگیری از ایجاد الکتریسیته ساکن کف آزمایشگاه از جنسی باشد که تولید الکتریسیته نکند.
د : سیگار کشیدن ممنوع
در آزمایشگاههایی که با مواد شیمیایی قابل اشتعال سروکار دارند، در صورتی که یخچال یا فریزر وجود دارد باید توسط متخصصین ذیربط تأیید شود که خطر ایجاد جرقه و آتش سوزی توسط آنها وجود ندارد.
 
مواد خورنده

مواد خورنده به موادی اطلاق می شود که در صورت تماس با نسوج و بافتهای زنده به طریق شیمیایی باعث تخریب یا تغییر غیرقابل بازگشت در آنها می شود.
نمونه های زیادی از این مواد در آزمایشگاهها وجود دادند. از مثالهای آشنای آن اسیدهای قوی و بازهای قوی هستند. اکسیدکننده های قوی نیز می توانند سبب سوختگی و صدمه به چشمها و پوست شوند.
شیشه هایی که مواد خورنده در آن نگهداری می شوند باید در یک ظرف دیگر قرارداده شده و در مکانی نگهداری شود که هوای آن تهویه می شود.ظرف ثانویه می تواند از جنس پلاستیک یا مشابه آن باشد.
ظرف ثانویه علاوه بر اینکه از نشست کردن و ریختن مواد خورنده جلوگیری می کند، سبب پیشگیری از خوردگی وسایل فلزی دیگر نیز می شود.
برگه اطلاعات ایمنی یک ماده شیمیایی (MSDS)، بهترین منبع برای تعیین خورنده بودن آن است. بعلاوه اینکه، بر روی برچسب مواد شیمیایی خورنده این موضوع قید شده است.

مواد اکسیدکننده
اکسیدکننده ها عواملی هستند که سبب آتش سوزی می شوند یا به گسترش اشتعال سایر مواد کمک می کنند، در نتیجه یا آتش می گیرند و یا سبب آزاد شدن اکسیژن، یا گازهای دیگر می شوند.
نمونه هایی از مواد اکسیدکننده عبارتند از :
نمکهای پرمنگنات مانند پرمنگنات پتاسیم (KMnO4)
 اسید نیتریک غلیظ (HNO3)
 نیترات آمونیوم  (NH4 NO3)
ترکیبات هیپوکلریت و هیپوهالید مانند وایتکس
 ید و سایر هالوژنها
کلریت ها- کلراتها مانند کلرات سدیم (NaClO4) و پرکلراتها
 آمونیوم سریم(IV) نیترات
 ترکیبات کرم(VI) مانند H2CrO4 ،H2Cr2O7 ، و سایر کروماتها و دی کروماتها
 پیریدینیوم کلرو کرومات
 پراکسیدها
 سولفواکسیدها
 اوزون
 اسمیوم تتراکساید
 نیتروس اکساید(N2O). 
مواد اکسید کننده در صورت ترکیب شدن با مواد قابل اشتعال تشکیل مواد قابل انفجار میدهند. در نتیجه مواد اکسیدکننده باید دور از حلالها در مکانی سرد و بدور از رطوبت نگهداری شوند.( این مواد در زیر کاسه دستشویی نگهداری نشود)
با مراجعه به برگه اطلاعات ایمنی ماده شیمیایی (MSDS) ماده اکسیدکننده می توان صحیح ترین شیوه نگهداری را بکار برد.

Contact with combustible material may cause fireلیست مواد اکسید کننده ای که در صورت در صورت تماس با مواد قابل اشتعال سبب آتش سوزیمیشود                         
Explosive when mixed with combustible material. لیست مواد اکسید کننده ای که در صورت در صورت تماس با مواد قابل اشتعال سبب انفجارمیشود 
                                
مواد واکنش پذیر با آب

مواد واکنش پذیر با آب آن دسته از موادی هستند که شدیداً با آب واکنش داده و ضمن ایجاد گرما تولید گازهای قابل اشتعال یا سمی می کنند.
بیشترین مواد واکنش پذیر با آب در آزمایشگاههای شیمی وجود دارد، اما تعدادی از هیدریدها و فلزات قلیایی مانند سدیم ممکن است در سایر آزمایشگاههای مراکز تحقیقات هم وجود داشته باشد.
نمونه هایی از مواد واکنش پذیر با آب عبارتند از :
 کلسیم هیدرید- لیتیم آلومینیوم هیدرید- فلزات سدیم، پتاسیم و لیتیم.
- اینگونه مواد باید در مکانی سرد و خشک نگهداری شوند. هرگز آنها را در زیر دستشویی نگهدری نکنید.
- به منظور پیشگیری از واکنش فلزات قلیایی با بخار آب موجود در هوا، این فلزات باید در روغنهای معدنی (یا نفت) نگهداری شود.
استفاده از اطلاعت موجود در برگه اطلاعات ایمنی(MSDS) مواد واکنش پذیر با آب بهترین منبع اطلاعاتی برای شیوه صحیح نگهداری و کارکردن با آنهاست.
لیست مواد واکنش پذیر با آب
فلزات قلیایی
- هیدریدهای فلزات قلیایی
- آمیدهای فلزات قلیایی
- آلکیل های فلزی مانند لیتیم آلکیل- آلومینیوم آلکیل
- واکنشگرهای گرینیارد
- هالیدهای غیرفلزی : مانند S2Cl2-SiCl4-PCl5-PCl3-BF3-BCl3
- اسید هالیدهای غیرآلی مانند : SO2Cl2 – SOCl2 – POCl3
- پنتو اکسید فسفر
- کلسیم کاربید
- اسید هالیدهای آلی
- انیدریدهایی که وزن مولکولی کمی دارند.

مواد آتشگیر    (Pyrophoric Materials)

مواد آتشگیر به موادی اطلاق می شود که به طور خودبخود در هوا (دمای پائین تر ازC ◦40 ) مشتعل می شوند. مواد آتشگیر عموماً با آب واکنش پذیر هستند و در صورت تماس با آب یا هوای مرطوب آتش خواهند گرفت. نگهداری و جابجا کردن مواد آتشگیر باید در ظرفی که فضای آن از گاز آرگون یا نیتروژن (به استتثناء چند مورد) پرشده است انجام شود.
روش ایمن نگهداری مواد آتشگیر

محلولهای آتش گیر

مقادیر کم محلولهای آتشگیر را در شیشه هایی که درپوش آن از جنس PTFE (Polytertrafluoroethylene) می باشد نگهداری می کنند. مقادیر زیادتر آن در سیلندرهای فلزی (مانند سیلندر گاز) نگهداری می شود که یک سوزن مخصوص به دریچه خروجی آن وصل می شود و بوسیله یک سرنگ کاملاً خشک، هوای داخل سیلندر با یک گاز بی اثر (آرگون یا نیتروژن) جایگزین می شود.
 مواد جامد آتشگیر

جامدهای آتشگیر در جعبه های مخصوصی که بوسیله گاز بی اثر پرشده اند نگهداری می شوند، این جعبه ها فوق العاده گران قیمت هستند. بنابراین بعضی از این مواد به شکل محلول فروخته می شوند و بعضی دیگر در ظروف حاوی روغن معدنی (پارافین و ..) یا حلالهای هیدروکربنی سبک نگهداری می شوند.
جامدهای آتشگیر خفیف (مانند لیتیم آلومینیوم هیدرید یا سدیم هیدرید) را می توان برای مدت زمان کوتاه در هوای معمولی جابجا کرد، اما برای نگهداری طولانی مدت باید در ظروفی که فضای آن با یک گاز خنثی (آرگون یا نیتروژن) پر شده است، نگهداری شود.
 معدوم کردن مواد آتشگیر

معدوم کردن مقادیر کم مواد آتشگیر و ظروف خالی آن را باید با دقت فراوان و با سردکردن باقیمانده این مواد انجام داد.
- موادی که واکنش پذیری کمی دارند را در مقادیر زیادی از یک حلال بی اثر مانند هگزان رقیق کرده و ظرف آن را در حمام یخ قرار داده و قطره قطره به آن آب سرد اضافه کنید.
- موادی که واکنش پذیری زیاد دارند: محلول رقیقی از آن را به آهستگی به یخ خشک اضافه کرده و با افزودن یک ماده که واکنش پذیری ملایمی با ماده آتشگیر دارد و همچنین در یخ خشک منجمد نمی شود (مانند دی اتیل اتر، استون، ایزوپروفیل الکل و متانولی که مقدار جزئی آب داشته باشد) خنثی سازی انجام می شود.
لیست مواد آتشگیر

مواد جامد

1- ذرات ریز فلزاتی مانند : منیزیم – کلسیم- زیرکونیم- اورانیوم
2- فلزات قلیایی (سدیم – پتاسیم)
3- هیدریدهای فلزی یا غیرفلزی (دی بوران – سدیم هیدرید- لیتیم آلومینیوم هیدرید- اورانیوم تری هیدرید)
4- واکنشگرهای گرینیارد(RMg X)
5- مشتقات آلکیله شده هیدریدهای فلزی و غیرفلزی (مانند دی اتیل آلومینوم هیدرید- بوتیل لیتیم- تری متیل آلومینیوم).
6- کربونیل های فلزی (مانند دی کبالت اکتاکربونیل- کربونیل نیکل)
7- کاتالیزورهای هیدروژناسیون مانند رنه نیکل
8- فسفر سفید یا زرد
9- پلوتونیوم
10- متان تلورول (CH3 TeH)
 گازهای آتشگیر

- آرسین
- دی بوران
- فسفین
- سیلان
مایعات آتشگیر
- هیدرازین
- ترکیبات ارگانومتالیک‹‹ Metalorganics ››
موادی که تولید پراکسید می کنند

مواد شیمیایی هستند که به مرور زمان یا در اثر تماس با هوا تولید کریستالهای پراکسید می کنند که به ضربه حساس هستند. عمومی ترین ترکیبات شیمیایی که تولید پراکسید می کنند عبارتند از دی اتیل اتر و تتراهیدروفوران (THF)، وقتی که درب این مواد باز شد نمی توان از تولید پراکسید در آنها جلوگیری کرد مگر اینکه بعد از آن در ظرفی نگهداری شوند که هوای داخل آن گاز بی اثر باشد. ( که عملاً نشدنی است).
به این دلیل، توصیه می شود، تمام موادی که تولید پراکسید می کنند در هنگام دریافت کردن تاریخ زده شده و به شکل دوره ای میزان پراکسید تولید شده در آنها با استفاده از تست های مخصوص ارزیابی شود. به عنوان یک اقدام احتیاطی، فقط مقادیری از این مواد که در یک آزمایش در حال اجرا استفاده می شود در آزمایشگاه نگهداری کنید (نه بیشتر)
مطالعه برگ اطلاعات ایمنی ماده شیمیایی ‹‹ MSDS ››  موردنظر، بهترین منبع اطلاعاتی برای انجام اقدامات صحیح هنگام کار و نگهداری آن است.
طبقه بندی مواد شیمیایی که به مرور زمان تولید پراکسید می کنند
گروه I : ترکیبات غیراشباع، خصوصاً آنهایی که جرم مولکولی کمی دارند و ممکن است شدیداً پلیمریزه شده و بطور اتفاقی  شروع به تولید پراکسید کنند. این ترکیبات را بیشتر از 12 ماه نگهداری نکنید.

اسامی تعدادی از ترکیبات شیمیایی گروه I
 
آکریلیک اسید تترا فلئورو اتیلن
آکریلو نیتریل وینیل استات
بوتا دی ان وینیل استیلن
کلروبوتا دی ان (کلروپرن) وینیل کلراید
کلروتری فلئورواتیلن ونیل پیریدین
متیل متا آکریلات وینیلیدین کلراید
استیرن  
  
گروه II :
این گروه شامل ترکیباتی هستند که در هنگام تلغیظ شدن (بوسیله تقطیر یا تبخیر) خطر تولید پراکسید دارند. مقدار پراکسید در این ترکیبات باید در صورت تلغیظ شدن یا رسیدن به یک غلظت مشخص اندازه گیری شود. این ترکیبات را بیشتر از 12 ماه نگهداری نکنید.
 
اسامی تعدادی از ترکیبات شیمیایی گروه II
 
استال
دی اکسان (P-dioxane)
کومن (ایزو پروپیل بنزن)
اتیلن گلیکول دی متیل اتر (glyme)
سیکلو هگزن
فوران
سیکلو اوکتن
متیل استیلن
سیکلو پنتن
متل سیکلو پنتان
دی استیلن
متیل-1- بوتیل کتون
دی سیکلو پنتا دی ان
تترا هیدرو فوران
دی اتیلن گلیکول دی متیل اتر(diglym)
تترا هیدرو نفتالین
دی اتیل اتر (ether)
وینیل اتر
 
گروه   III:
پراکسید تولید شده توسط این ترکیبات حتی بدون تغلیظ شدن ممکن است منفجر شود. این ترکیبات را بیشتر از سه ماه نگهداری نکنید.

 
ترکیبات آلی
ترکیبات غیر آلی
دی ونییل اتر
پتاسیم (فلزی)
دی ونییل استیلن
پتاسیم آمید
ایزو پروپیل اتر
سدیم آمید
ونییلیدن کلراید
 
 
مایعات و گازهای سرمازا(Cryogenic)
                                                                                                          
ترکیبات سرمازا(Cryogenic)  : گازهایی هستند که در دماهای پائین به مایع یا جامد تبدیل شده اند. نمونه هایی از این ترکیبات سرمازا عبارتند از : هلیوم مایع، نیتروژن مایع، اکسیژن مایع و یخ خشک (دی اکسید کربن جامد).
خطراتی که بدلیل استفاده از ترکیبات سرمازا(Cryogenic)  ممکن است رخ دهد عبارتند از : صدمات بافتی ( به شکل یخ زدن بافت به علت سرما)، ایجاد خفگی بدلیل جانشین شدن این ترکیبات با اکسیژن موجود در هوا، احتمال انفجار بدلیل نوسانات فشار در ظرف نگهداری.
خطر دیگری که هنگام استفاده از هیدروژن مایع، هلیم مایع، و بویژه نیتروژن وجود دارد تغلیظ شدن اکسیژن مایع است، که اگر اکسیژن مایع با مواد قابل اکسید شدن تماس پیدا کند امکان انفجار وجود خواهد داشت.

نکات ذیل هنگام استفاده از ترکیبات سرمازا (Cryogenic) باید رعا یت شود :
• نگهداری و کار کردن با مواد سرمازا(Cryogenic) باید در مکانی که هوای آن به خوبی تهویه می شود انجام گردد. (از نگهداری و کارکردن با این مواد در فضاهای کوچک و درب بسته اجتناب کنید).
• به عنوان یک اقدام پیشگیرانه همیشه موقع جابجاکردن یا کار کردن با مواد سرمازا از دستکش مخصوص استفاده کنید.
• موقع تخلیه ماده سرمازا یا بازکردن درب ظرف آن باید ماسک محافظ صورت پوشیده شود.
• حمل و نقل مواد سرمازا(Cryogenic) باید به شیوه صحیح و تأیید شده انجام گیرد (مثلاً استفاده از ظروف دو جدارة مخصوص). باید مراقبت نمود که شیوه کار باعث افزایش بیش از حد گاز و بالارفتن فشار نشود.
• در صورت استفاده از بالابرهای برقی برای انتقال مواد سرمازا باید درب ظروف مورد استفاده کاملاً سفت و محکم بوده و حداکثر ظرفیت آن یک لیتر (برای مواد مایع) یا یک کیلوگرم (برای مواد جامد) باشد.
 
مواد منفجر شونده

ترکیب قابل انفجار ترکیبی است که در صورت قرار گرفتن در معرض ضربه ناگهانی، فشار یا دمای بالا، سبب آزادکردن مقادیر زیادی حرارت و گاز با فشار زیاد به محیط می شود.
جدول زیر نام موادی است که در صورت ترکیب شدن با یکدیگر توانایی تولید ماده منفجرشونده را دارند. این واکنشگرها به شکل عمومی در آزمایشگاهها موجود است.
- استون + کلروفرم در حضور یک باز
- استون + مس ، نقره جیوه یا نمکهای آنها
- آمونیاک (محلولهای آبی آمونیاک)+CL2،  Br2،  I2
- کربن دی سولفید + سدیم آزید
- کلر + یک الکل
- کلروفرم یا تتراکلرید کربن + پودر آلومینیوم یا منیزیم
- شارکول + عامل اکسید کننده
- دی اتیل اتر + کلر
- دی متیل سولفوکسید + یک آسیل هالید ، SOCl2 یا POCl3
- دی متیل سولفوکسید + Cro3
- اتانول + کلسیم هیپوکلریت
- اتانول + نیترات نقره
- اسید نیتریک + استیک اسید یا استیک انیدرید
- پیکریک اسید + نمک یک فلز سنگین مانند سرب، جیوه یا نقره
- اکسید نقره + آمونیاک + اتانول
- سدیم + هیدروکربن کلردار
- سدیم هیپوکلریت + آمین
 
سموم ‹‹Poisons››
سموم، ترکیباتی شیمیایی هستند که در صورت استنشاق، خوردن، تزریق یا جذب پوستی آنها در بدن، باعث صدمه به اندامهای هدف، مانند کبد، ریه یا اندام تناسلی می گردند.
 
سیلندرهای گاز فشرده

خطرات ناشی از وجود سیلندرهای حاوی گاز فشرده در آزمایشگاه به دو صورت شیمیایی یا فیزیکی ممکن است باشد.
- آزاد شدن ناگهانی حجم زیادی از یک گاز در محیط می تواند سبب کم شدن اکسیژن موجود در هوا و متعاقب آن ایجاد خفگی در افراد حاضر در آزمایشگاه نماید.
- بعضی از گازهای موجود در آزمایشگاه به دلیل قابلیت زیاد اشتعال پذیری شان ممکن است سبب آتش سوزی در محیط شوند.
- در صورتی که شیر خروجی در اثر ضربه به سیلندرها آسیب دیده باشد، احتمال بروز صدمات جبران ناپذیر وجود دارد.

 ( توجه :             1- درپوش شیر سیلندر در موقع حمل و نقل بسته باشد.
                         2- در آزمایشگاه سیلندر گاز فشرده، با وسیله ای مناسب به دیوار ثابت شود.
                         3- حمل و نقل سیلندرهای گاز فشرده در آزمایشگاهها با وسیله مخصوص آن انجام شود.)
 
جابجایی سیلندرهای گاز فشرده

- جابجایی سیلندرهای گاز فشرده، باید بوسیله دوچرخه مخصوص آن که مجهز یه زنجیر محافظ سیلندر است انجام شود.
- به منظور محافظت از شیر سیلندر، حتماً موقع حمل و نقل درپوش محافظ شیر بسته شده باشد.
- سیلندرهای گاز فشرده در آزمایشگاه حتماً به وسیله زنجیر یا تسمه ای محکم به دیوار ثابت شده باشد.
 روشها و اقدامات احتیاطی برای کارکردن با سیلندرهای گاز فشرده
 رعایت نکات احتیاطی در ارتباط با سیلندرهای گاز فشرده در آزمایشگاه :
- سیلندرها، یا در نگهدارندة فلزی مخصوص که در کف آزمایشگاه است قرار می گیرد یا بوسیله تسمه یا زنجیری فلزی به دیوار ثابت می شود و یا بوسیله یک گیره به میز کار نصب می گردد.
- سیلندرها را در مسیر تردد عمومی قرار ندهید.
- سیلندرهایی که حاوی گازهای قابل اشتعال هستند در مکانی دور از شعله ( چراغ بونزن) و گرم کننده های برقی (هات پلیت) بگذارید.
- برای اطمینان از نوع گاز موجود در سیلندر، به رنگ سیلندر اعتماد نکنید، بلکه حتماٌ برچسپ سیلندر را بررسی کنید.
- با توجه به نوع گاز سیلندر، تنها از شیر تنظیم کننده (رگولاتور) مخصوص به آن گاز استفاده کنید.
- شیرهای خروجی در مواقعی که لازم نیست باید بسته باشد.
- هرگز خودتان اقدام به پرکردن مجدد سیلندر نکنید. تولید کنندگان مربوطه این کار را خواهند کرد و در صورت نیاز، سیلندرها را رفع نقص خواهند نمود.
 
مواد شیمیایی خیلی خطرناک        
                                                                                                                                                                 Highly Hazardous Substances 
بر اساس استاندارد تعریف شده به وسیله ادارة ایمنی و سلامت شغلی

[occupational safety and Health Administration (OSHA)]، مواد شیمیایی ای که خطرات ویژه‌ای دارند تحت عنوان  Particularly Hazardous Substances (PHS) نام گذاری و در سه گروه تقسیم بندی شده‌اند.
(PHS) به ترکیبات شیمیایی اطلاق می شود که اگر به طور صحیح و مناسب بکار برده نشوند، ممکن است صدمات فوق العاده شدیدی برای افرادی که با آنها سروکار دارند ایجاد کند. این صدمات ممکن است به صورت سرطان- صدمه به جنین- ایجاد عیوب ژنتیکی- عقیمی یا ایجاد تغییر در دستگاه تولید مثل باشد. بعلاوه سرایت مقادیر بسیار کم بعضی از ترکیبات مانند مهارکننده کولین استراز، سیانید یا مواد شیمیایی فوق العاده سمی، ممکن  صدمات جبران ناپذیر و حتی مرگ به دنبال داشته باشد.
بنابراین کار کردن با این ترکیبات در آزمایشگاه مستلزم رعایت اقدامات ایمنی شدیدتر و بیشتری می باشد.
 ( با توجه به مقادیر و روشی که هنگام کار کردن با این مواد در آزمایشگاه اتخاذ می شود باید دستورالعمل ایمنی مناسب را رعایت نمود.)
براساس تقسیم بندی OSHA، سه گروه آن به قرار زیر است:

1- موادی که به عنوان عوامل سرطان زا شناخته شده اند. Carcinogen) "Select"

موادی که توسط OSHA به عنوان (گروه مواد سرطان زا) انتخاب شده اند   Carcinogen) (Select  در یکی از زیر گروههای زیر قرار می گیرند.
الف- موادی که توسط OSHA سرطان زا اعلام شده است :  Carcinogen) OSHA)
این مواد به وسیله OSHA به عنوان سرطان زا معرفی شده اند. هر کدام از این مواد استانداردهای مخصوص به خود را دارد که در زیر گروه 2 استانداردهای عمومی صنعتی که توسط OSHA بیان شده قرار می گیرند.
ب- موادی که در انسان سرطان زا شناخته می شوند. (Known Human Carcinogen)
این مواد در تقسیم بندی ای که از سوی [National Toxicology Program (NTP)] در جدیدترین گزارشات سالانه اش بیان می شود به عنوان موادی که می توانند سرطان زا باشند شناخته می شوند. یا در تقسیم بندی که به وسیله
International Agency for Research on cancer “IARC”  اعلام شده در گروه یک ‹‹ عوامل سرطان در انسان›› قرار دارند.
ج- موادی که توان ایجاد سرطان در انسان را دارند.
این مواد در لیستی که از سوی IARC اعلام شده یا در گروه 2A ‹‹ موادی که احتمالاً در انسان ایجاد سرطان می کنند››
“Probably Carcinogenic to humans”  و یا در گروه 2B ‹ موادی که شاید سبب ایجاد سرطان در انسان شوند ›
”Possibly Carcinogenic to humans”  قرار می گیرند.
و یا در طبقه بندی که توسط [National Toxicology Program (NTP)] اعلام شده با عنوان
reasonably anticipated to be a carcinogen (موادی که سرطان زا بودن آنها قابل انتظار است) نامیده می شوند.
 با توجه به آزمایشاتی که به طرق ذیل بر روی حیوانات انجام شده، دلایل آماری معنی داری وجود دارد که حاکی از شیوع تومور در آنهاست.
• ورود مواد سرطان زا از طریق استنشاق : سرایت مزمن به شکل روزانه 6 تا 7 ساعت، هفته ای 5 روز و مقدار ماده کمتر از 15 میلی گرم در هر متر مکعب از فضا.
• سرایت از طریق پوست : تماس مواد با پوست به مقدار کمتر از 300 میلی گرم به ازای هر کیلو وزن بدن در هر هفته
• خوراکی : خوردن مقداری کمتر از 50 میلی گرم به ازای هر کیلو وزن بدن به طور روزانه

2- سموم مؤثر بر دستگاه تولید مثل  “Reproductive Toxins”

این ترکیبات به موادی اطلاق می شود که بر فرآیند طبیعی تولید مثل اثرات منفی ایجاد می کنند.
اثرات مضر این مواد به شکل کاهش تمایلات جنسی، کاهش امکان باروری، مرگ جنینی ، القاء نقص کروموزومی (ایجاد جهش) ایجاد ناهنجاری در جنین یا نقایص اساسی بعد از تولد جنین ممکن است ظاهر شود. بعضی از مواقع مشکلات بعد از یک دوره نهفتگی طولانی مدت ممکن است ظاهر شود. گاهی مواقع تعدّد مواد شیمیایی، پیچیدگی جریان طبیعی تولید مثل در انسان، و تأثیر عوامل دیگر (مانند : سیگار کشیدن، رژیم غذایی، اثرات محیطی) باعث می شود که اثر تماس با مواد شیمیایی بر ایجاد این نقایص به سختی پذیرفته شود.
با توجه به این عدم یقین، زنان باردار هنگام کار کردن با مواد شیمیایی آزمایشگاه باید احتیاطات لازم را بطور کامل انجام دهند.
زنان باردار باید این مطلب را (حاملگی) به مسئول آزمایشگاه اطلاع دهند. زیرا با ارزیابی خطر در آزمایشگاه و بکارگیری اقدامات پیشگیرانه و استفاده از تجهیزات ایمنی مناسب می توانند کار را به شکل ایمن انجام دهند. صدمات ناشی از سموم بر روی تخم بارور شده و جنین، در مراحل اولیه آبستنی شدیدتر است. ضمن اینکه اکثر خانمها در این مرحله حساس، از بارداری خود بی اطلاع هستند. بنابراین به بانوانی که در سنین مناسب بارداری هستند توصیه می شود که هنگام کارکردن با مواد شیمیایی دقت لازم را بعمل آورند، بخصوص در مورد موادی که به طور سریع از طریق پوست جذب می شود (مانند فرم آمید “ formamide ”).
 با توجه به شرایط محیط کار و نظر طبیب معالج، یکی از انتخاب های زیر ممکن است انجام شود.
• کار در محیط آزمایشگاه بدون نیاز به هیچ تغییری ادامه یابد.
• کار در محیط آزمایشگاه با ایجاد تغییراتی در روش کار آزمایش انجام شود یا با استفاده از تجهیزات محافظت شخصی در محیط انجام شود.
• در موارد نادری ممکن است طبیب معالج توصیه کند که تا پایان دورة بارداری در آزمایشگاه فعالیت نکند.
از تغییرات دیگری که ممکن است نیاز شود مورد توجه قرار گیرد :
• بررسی مواد شیمیایی که در آزمایشگاه استفاده می شوند از نظر تراتوژنیسیته و تعویض آنها ، یا واگذار کردن کار با آنها به شخص دیگر (شخص غیر باردار)
• مواظبت شدیدتر به منظور اجتناب از سرایت مواد شیمیایی هنگام جابجایی یا کار کردن با آنها.
• حساسیت ویژه در مورد استفاده از تجهیزات ایمنی فردی، در صورت لزوم از  تمامی تجهیزات ایمنی استفاده شود.
• در صورت امکان تمام آزمایشات در زیر هود شیمی انجام شود، یا اینکه از سایر شیوه های مناسب مهندسی مهار خطر استفاده گردد.
 
عوامل سمی مؤثر بر دستگاه تولید مثل1-2-3-4
 
در زنان
در مردان
گازهای بیهوشی دهنده
کربن دی سولفید
عوامل و داروهای شیمی درمانی ( در سرطان)
کلرودکن (کی پون)
کلروپرن
دی برومو کلرو پروپان (DBCP)
دی نیتروتولوئن
اتیلن دی بروماید
اتیلن گلیکول منواتیل اتر
اتیلن اکساید
مصرف الکل (اتانول)
اترهای گلیکول
هگزان
کاد‌میم غیرآلی
سرب (آلی و غیرآلی)
کنتراسپتیوهای خوراکی زنانه
حشره کشها
دخانیات
دماهای بالا
وینیل کلراید
گازهای بیهوشی دهنده
آتیلین
بنزن
کربن دی سولفید
عوامل و داروهای شیمی درمانی (در سرطان)
کلروپرن
مصرف الکل (اتانول)
اتیلن اکساید
اترهای گلیکول
فرمالدئید
سرب (آلی و غیر آلی)
مونومتیل جیوه (Methylmercury)
حشره کشها
استرهای فتالیک اسید “PAES”
بی فنیل های پلی کلر دار “Polychlorinated biphenyls)
استرپتومایسین
استیرن
دخانیات
تولوئن
وینیل کلراید

 

 1)Casarett and Doull’s TOXICOLOGY The Basic Science of Poisons; 3rd Edition, Macmillan Publishing Co., New York, 1986
2)INDUSTRIAL TOXICOLOGY Safety and Health Applications in the Workplace,  P. L. Williams and J. L. Burson, Eds, Van Nostrand Reinhold, New York
3)The Effects of Workplace Hazards on Male Reproductive Health; Department of Health and Human Services National Institute for Occupational Safety and Health Publication No. 96-132
4)The Effects of Workplace Hazards on Female Reproductive Health; Department of Health and Human Services National Institute for Occupational Safety and Health Publication No. 99-104
 
 
 
 
 
 

3- موادی که سمیّت فوق العاده زیادی دارند.

مواد سمی با سمیت فوق العاده زیاد، به آن دسته از موادی اطلاق می شود که می توانند با یک بار تماس حتی با مقدار کم سبب آسیب های جدی، ناتوانی و از کار افتادگی و شاید مرگ گردند.
جدول زیر مقادیر خطرناک مواد شیمیایی با توجه به راههای ورود آنها توسط OSHA تعیین گردیده است.
 

درجه بندی سمیت تعیین شده بوسیله OSHA

درجه بندی سمیت به روشی دیگر[1]

LD50 خوراکی
(رت ، mg/kg)

 LD50 تماس پوستی خرگوش[2]

LC50 استنشاقی
رت، ppm برای یک ساعت [3]

LC50  استنشاقی
رت، mg/m3 برای یک ساعت

بسیار سمی
(Highly toxic)

بسیار سمی
(Highly toxic)

کمتر از 50

کمتر از 200

کمتر از 200

کمتر از 2000

سمی
Toxic

سمیت متوسط
(Moderatly Toxic)

500-50

1000-200

2000-200

2000-2000

-----

سمیت کم (Slightly Toxic)

5000-500

5000-1000

20000-2000

200000-20000

 
(1) : Prudent Practices in the Laboratory: Handling and Disposal of Chemicals; National Academy Press, Washington, D.C., 1995

(2) : تعریف LD50 : مقدار مادة شیمیایی که می تواند از طریق خوردن، تزریق شدن یا از طریق پوست، تحت شرایط کنترل شده آزمایشگاهی ، 50 درصد تعداد حیوانات مورد آزمایش را بکشد.
(3) : LC50: غلظتی از یک ماده شیمیایی موجود در هوا، که قادر است 50 درصد تعداد حیواناتی که با آن در تماس بوده اند را بکشد.
استانداردهای OSHA در ارتباط با مواد سمی (Toxic )در لینک زیر قابل دستیابی است.

http://www.osha.gov/pls/oshaweb/owaidsp.show_document?p_table=STANDARDS&p_id=10106
آدرس آژانس تحقیقات بین المللی سرطان                                    http://www.iarc.fr/